“Unë nuk bëj asnjë plan paraprak për romanin, që do të shkruaj. E filloj duke ditur shumë pak ose hiç çfarë do t’i ndodhë personazhit. Kështu, hyj në një proces, i cili shpesh zgjat me vite, ku unë vetë zbuloj çfarë më tregon imagjinata ime lidhur me peripecitë e personazhit. Është pra një magji lumturuese, e cila mbaron kur i vë tekstit pikën përmbyllëse dhe ia dorëzoj dorëshkrimin botuesit. Ndërsa librat e botuar, domethënë shkrimet e mëparshme më japin shpesh gëzime, por jo lumturi.” (Kjo bisedë është marrë nga revista “Symbol”, që botohet në Prishtinë.)
Bisedoi: Eronita Kqiku
Në shkrimet tuaja të para, pra te poezitë, e shohim jo rrallë motivin atdhetar. A mund të na tregoni se a ishte gjendja e Shqipërisë motivi që ju shtyu të shkruani për herë të parë dhe më pas t’i shërbeni vendit në shumë poste?
Pyetja juaj nënkupton një pjekuri e një vetëdije, që unë nuk e kisha në moshën, kur kam filluar të shkruaj vjersha. Isha adoleshent. Arsyeja pse fillova të shkruaj vargje rreth moshës 16 vjeçare është shumë më e rëndomtë: doja t’i pëlqeja një vajze. Ajo, kuptueshëm, doli shpejt nga jeta ime, por më la prapa magjinë e poezisë. Dua të them se unë, si adoleshent, nuk kisha ende sy për ta parë gjendjen e vërtetë të Shqipërisë. Këtë kthjelltësi do ta fitoja pak nga pak gjatë viteve të ardhshme.
Shqipëria e shfaqur në vargjet e mia të rinisë së hershme pasqyron gjithsesi edukimin tim folklorik, marrë në familje dhe në shkollë. Në atë moshë, atdheu për mua nuk ishte ende një realitet gjeografik, politik, ekonomik e shoqëror, brenda të cilit unë jetoja si njeri. Atdheu ishte mirëfilli një lloj fetishi i veçantë, që ekzistonte në përfytyrimin tim të papjekur. Ky lloj fetishi mund të më çonte lehtësisht drejt vdekjes për ta mbrojtur “atdheun”, por nuk më nxiste të mendoja konkretisht si duhej t’i shërbeja në përditshmëri. Kjo shpjegon pse vjershat e mia të asaj periudhe, më këtë temë, janë kryesisht përkushtime ndaj dëshmorëve.
Çka është frymëzimi për ju? A është intuitë dhe xixë siç thoni te romani Fati i marrë?
Ah, çfarë është frymëzimi? Nuk kam një përcaktim të qartë, edhe pse më është bërë shpesh kjo pyetje gjatë viteve, që do të thotë se edhe unë jam detyruar shpesh të mendoj se, vërtet, çfarë është frymëzimi për mua. Më mbetet të them se, në njëfarë mënyre, frymëzimi është një gjendje mendore dhe shpirtërore e caktuar, e cila më pushton herë pas here, dashje pa dashjen time, por të cilën nuk di ta përshkruaj. Por, nisur nga rrjedhimet që ka mbi shkrimtarinë time, mbështetur gjithnjë vetëm në përvojën time, do të thosha se ndihem afër përcaktimit të Garcia Markez, sipas të cilit, frymëzimi shfaqet vetëm në aktin e lindjes në kokën e shkrimtarit të idesë për veprën e re. Vazhdimi deri në përfundim është mirëfilli punë, thotë Markez. Ndoshta këtë kam pasë parasysh edhe unë kur e kam quajtur “xixë” në romanin “Fati i marrë”. Pra, frymëzimi është një xixë që ndizet pa paralajmërim në përfytyrimin e shkrimtarit, por kjo xixë mund të fiket sakaq po të mos ndodhë ajo, e cila në vazhdim është “punë” sipas Markezit. Mendoj se çdo ditë njerëzimi humbet shumë talente të mëdha, pikërisht pse njerëzve të lindur me këtë dhunti hyjnore, u mungon vullneti për punë. Kur e pyetën Balzakun se çfarë është talenti, ai u përgjigj se talenti është një mundim i gjatë. Por, për ta pranuar atë mundim të gjatë e zakonisht të pashpërblyer ose të shpërblyer shumë keq, nevojitet një vullnet e një vendosmëri shumë e madhe.
Në po të njëjtin roman, ju flisni për historianë dhe biografë, si mendoni që dallojnë këta nga shkrimtari dhe pse letërsia sot po drejtohet kah fakticiteti dhe dokumentariteti?
Në gjuhën angleze, të gjitha ata, që merrem me shkrime të çfarëdollojshme, quhen “Writer”, pra, shkrimtarë. Me një fjalë, edhe shkruesit e fjalimeve të politikanëve quhen “Speach Writer”. Kjo nuk më duket një qasje e thjeshtë, teknikisht gjuhësore. Është qasje me përmbajtje mirëfilli kulturore. Parë kështu, si çështje kulturore, del se, për ne shqiptarët, shkrimtar është vetëm ai që lëndën e nxjerr mirëfilli nga imagjinata e tij, duke dhënë atë realitet, që në anglisht quhet “fiction”, gjë që nuk ndodh as me historianin e as me biografin. Për kulturën shqiptare, domethënë edhe për mua, shkrimtar është vetëm tregimtari, i cili, me historianin, me biografin apo edhe me të gjitha profesionet e tjera të shkrimit, përfshirë edhe “shkruesin e fjalimeve të politikanëve”, ka të përbashkët kryesisht përdorimin e gjuhës.
Ju më pyesni pse letërsia sot po drejtohet kah fakticiteti dhe dokumentariteti. Do të thosha se vetëm një nga prirjet e letërsisë së sotme po drejtohet kah fakticiteti. Shpjegimi i kësaj prirjeje është i gjerë. Ai lidhet sa me lexuesin dhe kërkesat e tij, aq edhe me pikësynimet e shkrimtarit për një vepër të caktuar. Bie fjala, romani im “Fati i marrë”, që ju e përmendët në pyetjen e mëparshme, është i mbështetur fillim e mbarim në fakte dhe dokumente historike. Vetëm se themeli, mbi të cilin mbështetet ngrehina e romanit, është pjellë e imagjinatës time. Rrjedhimisht, “Fati i marrë” nuk është një roman dokumentar. Ju solla një shembull nga përvoja ime si shkrimtar për të theksuar se thjesht prania e fakteve historike të verifikueshme nuk mjafton për ta bërë romanin “dokumentar”. Gjithçka përcaktohet nga qëndrimi i autorit ndaj fakteve, nga përdorimi, që u bën ai këtyre fakteve.
Jeni marrë qysh herët me përkthime, sidomos me përkthimin e poezive. Sot veprat letrare përkthehen dhe ripërkthehen. Si e shihni kulturën e ripërkthimeve në ambientet shqiptare dhe ju, po t’i ktheheshit prapë poezive, a do t’i ripërkthenit?
Përderisa gjuha e një kombi është një organizim i gjallë, që zhvillohet parreshtur pët t’iu përshtatur përparimit të qytetërimit, atëherë edhe përkthimet letrare e ndiejnë mplakjen, që pëson natyrshëm gjuha. Këtij ligji universal i nënshtrohet edhe shqipja. Rrjedhimisht, edhe ripërkthimi i këtyre veprave sipas një periodiciteti të gjykuar filologjikisht, do të ishte në të mirë të bibliotekës tonë kombëtare. Kjo është rruga për të krijuar një kulturë të shëndetshme ripërkthimi. Por, më duket se nuk po ndodh kështu. Ripërkthime po bëhen, madje shumë, me sa më thonë, por për arsye të tjera nga arsyet që do të nxirrte në pah një shqyrtim filologjik i përkthimit ekzistues. Për shembull: kohët e fundit është ripërkthyer “Don Kishoti”. Më parë ekzistonte përkthimi i vëllimit të parë nga Fan Noli dhe i vëllimit të dytë nga Petro Zheji. Pra, dy lëvrues shumë të mëdhenj të shqipes. Nuk kam parë ndonjë shpjegim lidhur me çfarë nuk shkonte në përkthimin e Nolit e të Zhejit e që e bënte të nevojshëm ripërkthimin.
Natyrisht, nuk ka asgjë të keqe edhe ripërkthimi i një kryevepre të letërsisë botërore pa u nisur nga arsyeja e mplakjes së përkthimit të mëparshëm. Por, ripërkthimi i një vepre si Don Kishoti, për shembull, është një investim i vërtetë financiar nga ana e botuesit. Unë kam parasysh se industria jonë e librit në Tiranë dhe në Prishtinë është e brishtë, e varfër. Rrjedhimisht, do të kisha thënë se nevojitet një racionalitet i madh në përdorimin e fondeve, me qëllim që të merret prej tyre maksimumi i dobisë kulturore.
Për të ardhur te përvoja ime modeste si përkthyes, do të thosha se po, ka poezi, të cilave do të doja t’u kthehesha. Dhe e kam bërë në ndonjë rast. Për shembull, përmbledhjen me poezi të zgjedhura të Nazmi Hikmet e kam botuar në vitin 1989 me titull “Peizazhe njerëzore”. Njëzet vjet më vonë, kur e ribotova me titullin “Barra e shenjtë” e kam rishikuar me themel pothuaj gjithë lëndën. Jam i bindur se kjo punë i ka bërë mirë paraqitjes së Hikmetit në shqip. Por do saktësuar se nuk është fjala për një përkthim të ri. Vetëm për një rishikim të punës së bërë.
Te romani “Autoportet me teleskop” ju e diskutoni ndarjen e shkrimtarit (veten) nga narratori dhe personazhi. Nëse lexuesi gjithmonë do ta gjejë autorin në tekst, a mendoni se letërsia mund të jetë një hapësirë e lirisë absolute? Apo është gjithmonë e kufizuar nga rolet shoqërore, politike e biografike që e përndjekin autorin?
Autori, rrëfyesi dhe personazhi kanë gjithmonë funksione të ndryshme në një vepër letrare. Autori ka një mijë e një mënyra për të qenë i përfshirë në tekst. Por nuk ka asnjë mënyrë për ta braktisur tërësisht tekstin. Prania e autorit në tekst, qoftë edhe si personazh, si akt letrar, në vetvete as nuk e cënon e as nuk e ushqen lirinë e shprehjes. Qasja e autorit në tekst, pra, është çështje e teknikave romaneske. Ndërsa liria e shprehjes është çështje thelbësisht përmbajtësore. Për pasojë, këtë liri mund ta cënojë vetëm autori, për arsyet e veta. Ndodh ajo, që quhet “autocensurë”. Me një fjalë, kjo liri as nuk kufizohet e as nuk zgjerohet thjesht për shkak të roleve shoqërore, politike apo administrative, që e përndjekin autorin.
Fati i mirë ose i keq i lirisë përcaktohet vetëm nga botëkuptimi dhe nga guximi i shkrimtarit. Po sjell një shembull nga romani im “Autoportret me teleskop”, të cilin edhe ju e përmendët në pyetjen tuaj. Narratori i romanit dëshiron të shkruaj një tregim erotik, i cili në fakt do të jetë përshkrimi i herës së parë, kur ka shkuar në shtrat me të dashurën e tij. Ai është një ministër – shkrimtar. Qëllimi i tij i parë në këtë rast lidhet më shkrimtarin. Ai ka parasysh se gjuha shqipe ka jetuar gjithë kohën nën sisteme politike plot me tabu morale, pa e njohur përvojën e letërsisë libertine, siç ka ndodhur me letërsitë e mëdha të botës. Ky tregim për narratorin – personazh të romanit tim do të ishte një eksperiment për të parë sa është në gjendje gjuha e sotme shqipe të përballojë një rrëfim të lakuriqtë erotik. Por ai ndesh në një pengesë, që nuk e kishte parashikuar: Turpi për të nxjerrë nga imagjinata fjalorin e nevojshëm për përshkrimet. Turpi i tij nuk është pasojë e rolit shoqëror apo politik, që ai kryen ai si ministër, por e edukimit që ka marrë qysh në fëmijëri. I pari lexues i këtij tregimi, që i del përpara syve, është babai i tij. Sepse ai nuk e ka vrarë babain në kuptimin frojdist të fjalës.
Një kohë keni bërë një jetë mes letërsisë dhe politikës, a mendoni se shkrimtari ka një barrë më të rëndë për ta mbrojtur identitetin kombëtar përmes letërsisë sesa politikani përmes institucioneve?
Nisur nga përvoja ime jetësore mund t’ju them me bindje se përdorimi i gjuhës në gjithë potencialin e saj është një mundim më i madh se puna për të vënë në lëvizje një institucion shtetëror, qoftë ky edhe institucion qendror i rëndësisë së parë, siç ka qenë Ministria e Punëve të Jashtme, që unë kam drejtuar. Në rastin e shkrimtarit nuk vepron dot urdhëri.
Përkitazi me mbrojtjen e identitetit kombëtar si kauzë madhore, të them të drejtën nuk e di nëse barra e shkrimtarit është më e rëndë apo më e lehtë se ajo e politikanit, i cili vepron përmes institucioneve shtetërore. Nuk di me çfarë kandari ta peshoj këtë barrë. Por, mund të them me bindje se përballë detyrimit për mbrojtjen e identitetit kombëtar, shkrimtari dhe politikani nuk janë në konkurrencë. Atyre u takon të jenë plotësues të njëri – tjetrit në këtë mision, me kushtin që politikani ta kuptojë se çfarë është identiteti kombëtar dhe çfarë rëndësie ka ky identitet për kombin, në udhëheqje të të cilit është politikani në fjalë. Më besoni, gjatë jetës time prej dy dekadash në politikë, kam njohur shumë pak kolegë, të cilët kishin një kuptim të drejtë për rëndësinë e identitetit tonë kombëtar dhe sfidën që përbënte mbrojtja e tij në kushtet e një zhvillimi globalisht të rrëmujshëm.
Ju jeni pjesë e ish Fondation Chirac, të cilët ndër të tjera kishin për qëllim mbrojtjen e diversitetit kulturor dhe gjuhësor. Sot, në kohën e globalizimit, a mendoni se letërsia shqipe mund të mbijetojë vetëm duke ruajtur rrënjët e saj, apo duhet të hapet drejt një dialogu më të madh ndërkulturor?
Sipas mendimit tim, me përjashtim të periudhës së sundimit komunist, letërsia shqipe ka qenë gjithmonë e hapur drejt një dialogu të madh ndërkulturor. Dhe vazhdon të jetë e tillë letërsia më e mirë, që shkruhet sot në gjuhën shqipe. Kjo marrje e dhënie me letërsitë dhe në përgjithësi me kulturat e tjera të njerëzimit nuk i bie aspak ndesh përpjekjes për të ruajtur sa më shëndetshëm rrënjët e veta. Përkundrazi, janë plotësuese të njëra – tjetrës. Unë për veten time kështu e shoh këtë çështje.
Por duhet kuptuar drejt kjo “ruajtja e rrënjëve”. Përndryshe, vjen rreziku për të rënë në folklorizëm e në provincializëm, fenomene këto që do e nxirrnin letërsinë shqipe nga rrethi i letërsisë së mirë botërore. “Ruajtja e rrënjëve” si dhe pjesëmarrja në dialogun e madh ndërkulturor përmbushen përmes veprës së shkrimtarëve më të spikatur. Vetëm ata kanë dhuntinë për të qëmtuar dhimbjen më domethënëse të një kombi, të shqiptarit në rastin tonë. Përmbajtja e kësaj dhembjeje dhe gjuha në të cilën shprehet letrarisht ajo, çojnë “te rrënjët” tona. Këta shkrimtarë kanë gjithashtu dhuntinë për t’i bërë kësaj dhembjeje prerjen,ku zbulohet çfarë ka ajo të përbashkët me dhembjen e popujve të tjerë, duke u bërë e kuptueshme edhe pas përkthimit në gjuhë të tjera.
Në një intervistë në televizion thoni: si politikan t’i mbledh 1000 veta nuk e kisha të pamundur, por të mbledh 100 lexues në një sallë e kam pak të vështirë. A po vjen ky mosinteresim i përgjithshëm ndaj librit për shkak të zhvillimit të teknologjisë, zhvillimit të inteligjencës artificiale, apo ka arsye të tjera?
Zhvillimi mahnitës i teknologjisë i ka dhënë njeriut të sotëm mundësi të paimagjinueshme më parë për të lexuar. Por, ky zhvillim e ka shndërruar edhe qasjen e njeriut ndaj leximit nga “për t’u formuar” në “për t’u informuar”. Është një shndërrim cilësor, do të thosha, jo doemos për mirë, me pasojë mpakjen e dukshme të kureshtjes së njeriut për dijen enciklopedike, dije kjo që merret vetëm përmes librit. Ky shndërrim po i krijon njeriut të sotëm një përshtypje të gabuar për veten, duke i dhënë në vazhdim një siguri të rrejshme në vete. Mbështetja në një taban të rrejshëm e ka bërë të manipulueshëm si kurrë më parë.
Por nuk është vetëm zhvillimi i teknologjisë së informimit, që po ndikon në zbehjen e lidhjes së njeriut të sotëm me leximin. Është edhe krejt mënyra e jetesës së këtij njeriu, një mënyrë jetese e materializuar me tepri e ku qëllimi kryesor, në mos i vetmi është bërë grumbullimi i pasurisë.
Librat tuaj janë përkthyer e botuar në Francë, Itali, Arabi, Greqi e më gjerë. Çfarë do të thotë për ju ky kontakt i vazhdueshëm me lexuesin e huaj dhe a dallon lexuesi i huaj nga ai shqiptar?
Sigurisht që ka dallim midis lexuesit të huaj dhe atij shqiptar. Çdo lexues mishëron trashëgiminë dhe aktualitetin historik e kulturor të mjedisit shoqëror të cilit i përket. Nuk ka dëshirë më ta madhe për një shkrimtar së zgjerimi i rrethit të lexuesve.Por nuk mjafton vetëm përkthimi i tekstit. Duhet që libri të futet në qarkullimin e letërsisë së vendit, ku përkthehet. Kur e arrin këtë, domethënë, kur shkon në librari dhe po ashtu merr vlerësim edhe nga kritika letrare e atij vendi, atëherë shkrimtari e ndien se teksti i tij ekziston edhe në atë gjuhë, e cila është e huaj për autorin, por jo për tekstin tashmë. Më së paku, kjo e shton besimin e shkrimtarit te vetja. Në vazhdim, ky besim i shtuar bëhet vullnet për të shkruar, duke kërkuar rrugë e mjete të reja shprehjeje. Unë jam i bindur se Ismail Kadare nuk do të ishte ky që kemi po të mos ishte botuar dhe vlerësuar aq herët në shumë gjuhë.
Për t’iu përgjigjur pyetjes tuaj deri në fund, do të thosha se lexuesi i huaj e ndihmon autorin për ta njohur veprën e vet më mirë, duke i zbuluar atij madje edhe aspekte të misterit të krijimit, për të cilat ai as që ka qenë i vetëdijshëm. Po ju sjell një shembull: Vjet (2024) u botua në Itali romani im “Vera pa kthim”. Është romani im i parë dhe po shkonte në Itali saktësisht dyzet vjet pasi e kisha shkruar dhe pasi ishte botuar më parë edhe në tetë gjuhë të tjera. Ishte bërë edhe film. U bënë shumë shkrime lavdëruese, por po veçoj vetëm dy: Njërin të shkruar nga një filozof i të majtës ekstreme dhe botuar fillimisht në gazetën “Libertà”, rimarrë mandej edhe nga botimet e Fondacionit Gramshi. Tjetrin të shkruar nga kryeredaktori i suplementit letrar të gazetës “Avvenire”,që njihet si gazetë e Vatikanit. Janë dy vlerësime që vijnë nga dy ekstreme, apo jo? Unë nuk e kisha menduar kur e shkruaja se romani im mund të jepte argumente pë dy lexime kaq të skajshme dhe a priori përjashtuese të njëri – tjetrit, duke qenë të dy leximet fort vlerësuese për frymën dhe estetikën e veprës.
Te libri “Një sagë e vogël” diskutohet se si diktatura e varfëroi edhe gjuhën, duke mos iu lënë hapësirë njerëzve as t’i shprehnin ndjenjat. A është gjuha, rrjedhimisht edhe letërsia, njëra nga mënyrat më të fuqishme për të ndikuar te njeriu dhe shoqëria?
Në fillim ishte fjala, thuhet ne Dhjatën e vjetër. Rrjedhimisht po, gjuha ka qënë gjithmonë dhe mbetet mjeti më i fuqishëm për të ndikuar te njeriu dhe shoqëria. Rasti ynë është edhe më specifik përkitazi me gjuhën.
Ndryshe nga kombet e tjera të Ballkanit, ne, shqiptarët, gjuhën e kemi elementin e vetëm thelbësor për unifikimin kombëtar. Për pasojë, gjuha është mjeti më i fuqishëm për të ndikuar drejtpërdrejt në forcimin ose zvetënimin e indentitetit kombëtar të njeriut shqiptar, lidhur me këtë, edhe të shoqërisë shqiptare. Këtë fakt e ka njohur shumë mirë Enver Hoxha dhe është përpjekur në mënyrë sistemike për ta varfëruar dhe drunjëzuar gjuhën shqipe, me synimin për ta zbehur identitetin tonë kombëtar. Leninizmi, mbi të cilin mbështetej filozofia politike e pushtetit të tij, shpallte internacionalizmin proletar si përbashkues të shqiptarëve me njëri – tjetrin dhe me mbarë njerëzimin. Dhe ia arriti deri diku qëllimit. Pasojat po i shohim ende sot.
Çka është letërsia për ju, dhe çka ju lumturon më shumë: ajo që keni shkruar, apo ajo që do të shkruani?
Përgjigja e kësaj pyetje më shtyn dashje pa dashje drejt patetizmit. Prandaj po i përgjigjem vetëm pjesës së dytë. Ju më pyesni nëse më lumturon më shumë ajo që kam shkruar tashmë apo ajo që do të shkruaj. Unë nuk bëj asnjë plan paraprak për romanin, që do të shkruaj. E filloj duke ditur shumë pak ose hiç çfarë do t’i ndodhë personazhit. Kështu, hyj në një proces, i cili shpesh zgjat me vite, ku unë vetë zbuloj çfarë më tregon imagjinata ime lidhur me peripecitë e personazhit. Është pra një magji lumturuese, e cila mbaron kur i vë tekstit pikën përmbyllëse dhe ia dorëzoj dorëshkrimin botuesit. Ndërsa librat e botuar, domethënë shkrimet e mëparshme më japin shpesh gëzime, por jo lumturi.
*Botuar në numrin 34 të revistës Symbol
