Bisedoi: Xhoina Salaj
Pas “Marrja e gjakut”, “Pragu i braktisjes” dhe “Ne besë të tatuazhit tënd”, Andreas Dushi vjen me romanin e tij të radhës: “Droja”. Një roman që e ndërton botën e vet jo mbi ngjarjen si strukturë, por mbi kujtesën si proces rrënjësor në jetën e njeriut. Në vend që të ofrojë një rrëfim tradicional, ai funksionon si një mekanizëm që veç rikthehet te pika e vetme e Arkimedit: fragmente që ndjekin veç rendin emocional, ashtu siç ndodh thuajse gjithmonë me kujtimet, e sidomos ato të fëmijërisë. Nga faqja në faqe, romani ta bën të qartë që nuk po kërkon të të tregojë se çfarë ndodhi, por ç’mbeti pas asaj që ndodhi.
Vihemi përballë një fëmijërie që paraqitet si një fushë e minuar, ku e brendshmja dhe e jashtmja përplasen vazhdimisht me shoshoqen dhe ku një fëmijë nuk bëhet vetëm dëshmitar i botës misterioze të të rriturve, por depozituesi i pavetëdijshëm i saj. Ai dëgjon, përthith, pyet, nuk merr përgjigje, ngatërrohet më shumë, pastaj keqkuptohet, e pikërisht këtu nis edhe ndërtimi i identitetit.
Një nga forcat më të dukshme të romanit është edhe mënyra si banaliteti i përditshmërisë trajtohet si material themelor i ekzistencës. Nuk ka ndarje të qartë mes të rëndësishmes dhe të parëndësishmes: një fjali e dëgjuar rastësisht, një batutë e hedhur pa u menduar gjatë, një situatë absurde e lagjes, të gjitha marrin të njëjtën peshë në strukturën e kujtesës. Kjo gjë duket sikur e zhvendos romanin nga logjika e ngjarjes drejt logjikës së gjurmës. Në këtë mënyrë, romani ndërton një raport kompleks me kohën. E shkuara nuk paraqitet si diçka e mbyllur, por si një spirale që rikthehet vazhdimisht, e deformuar nga kujtimet dhe mënyrat se si të rriturit e kanë përkthyer botën për fëmijët. Kujtesa shndërrohet në një mishmash emocionesh: turp, pasiguri, dyshim, drojë, fragmente të papërfunduara.
Stilistika e romanit e përforcon edhe më shumë këtë logjikë. Rrjedha e pandërprerë e rrëfimit dhe mungesa e ndarjeve tradicionale të dialogut krijojnë ndjesinë e një mendjeje të çrregullt që vetëm regjistron. Ndërkohë, përdorimi i regjistrave gjuhësore, një më i brendshëm, më reflektues dhe më i gjallë, i zhytur në zhargonin e përditshëm, krijon një ndarje interesante mes mënyrës se si jetohet bota dhe si përpunohet më vonë nëpër kujtesë. Brenda kësaj strukture, humori dhe ironia janë një formë mbijetese narrative, që duket sikur e bëjnë realitetin për të durueshëm për t’u rrëfyer. Pikërisht këtu romani arrin një ekuilibër të vështirë midis tragjikes, që nuk e derdh asnjëherë gotën, dhe komikes, që lind nga vetë absurdi i përditshmërisë.
Një shtresë tjetër e rëndësishme e romanit është tensioni midis intimitetit dhe kolektives. Fëmijëria nuk zhvillohet në izolim, por nën një presion të vazhdueshëm social: familja, lagjja, thashethemet, rregullat e pashkruara dhe mënyrat e trashëguara të të menduarit. Kështu identiteti individual formohet si negociatë e vazhdueshme me një mjedis që di gjithmonë më shumë sesa duhet.
“Droja” është një roman që qëmton mënyrën se si njeriu bëhet vetvetja pa e kuptuar plotësisht procesin që e çon aty. Ai sikur të mbush mendjen se identiteti nuk lind nga çastet e mëdha, të dukshme apo vendimtare e të menjëhershme, por nga një akumulim i ngadaltë detajesh, shpesh të pakapshme për syrin apo veshin. Edhe pse në dukje të krijon përshtypjen si një udhëtim jo dhe aq i lumtur drejt fëmijërisë, më shumë të vërteton pamundësinë për ta mbyllur njëherë e përgjithmonë derën e saj. Fundja, fëmijëria mbetet gjithmonë aty, duke ndikuar në mënyrën se si individi e kupton botën dhe si ndërton marrëdhëniet me veten dhe të tjerët.
Xh.S.: I dashur Andreas, libri përshkohet nga një ndjesi tepër e fortë nostalgjie, ku koha ndahet si me thikë para dhe pas smartphone-ëve. Epoka e 0.facebook.com, mbledhja e lekëve për oferta, CD-të e mbushura me këngë, vjedhja e korrentit, janë disa rituale që brezi Alpha sot nuk i njeh, por që për brezin tonë kanë qenë shënjuese. Duke qenë se teknologjia ndryshoi gjithçka, a mendon se brezi Gen Z është i fundit që ka pasur një fëmijëri të prekshme, me pluhur, gjunjë të vrarë, përgjime komshinjsh nëpër pallate parafabrikate? A po shkruaje një roman apo po arkivoje një botë që po fashitet?
A.D.: Them se po shkruaja një roman, por nëse kam mundur të arkivoj një botë që po fashitet, atëherë ia kam dalë të arrij diçka që, ndonëse nuk ka qenë synim i drejtpërdrejtë, gënjej po të them se nuk e kam menduar. Xhoi e dashur, besoj se Gen Z-ja është dëshmia e mbrame e një epoke shumë të gjatë e cila ka evoluar ndër vite, por nuk ka pësuar asnjëherë ndonjë metamorfozë aq të fuqishme sa ajo që po ndodh me këtë brez. Pra, Gen Z-ja mund të mos i kuptonte prindërit, ama këtë moskuptim e diskutonte me shokët që ndanin të njëjtin hall. Ndërsa tani, hendeku i moskuptimit edhe pse është thelluar, ka mbetur i izoluar, nuk bashkëndahet, veç sa bëhet më i mprehtë, deri kur kthehet në të papërballueshëm. Vetmia e brezit tonë është e trishtë. Lehtësia me të cilën e pranojmë është e padurueshme.
Të gjitha ritualet që ti ke nxjerrë nga libri kanë ndërtuar urën tonë drejt rritjes, një urë e pasigurt, e bukur, plot me adrenalinën e domosdoshme për njeriun, sidomos për adoleshentin. Tani, kur ajo refuzohet dhe e kollajta reklamohet, njeriu e ka të vështirë ta durojë kushtin e panegociueshëm të të qenit.
Megjithëkëtë, s’dua të them se ata gjunjët e vrarë, ajri i mbarsur me pluhur apo përgjimet ishin gjëra të mira. Thjesht ishin. Tani që nuk janë më, duhen zëvendësuar. Ja që kjo nuk po ndodh. Boshllëkun e mbetur aty ku dikur kishte diçka, njeriu priret ta mbushë vetë, me nxitim, ndaj edhe gabim.
Edhe diçka të fundit. Kush thotë se Gen Z-ja është një grumbull njerëzish që i marrin gjërat lehtë pasi të atillë e kanë pasur jetën, në fakt zbulon se vetë është i tillë, i pazoti të thellohet në mendim, pasi ky brez ka përjetuar një thyerje të madhe dhe unike veç për të. Pra, nëse ndryshimet politike i bashkëndante e tërë shoqëria dhe tërë moshat, ndryshimet që prekën Gen Z-në janë aq ekskluzive për të, sa nuk kuptohen dot prej të tjerëve. Ne nuk përfaqësojmë një brez sikundër duan ta tregojnë, nuk jemi pjesë e asaj narrative të përgjithshme që na rrethon dhe secili prej nesh, në fusha të ndryshme ku tani kontribuon, e zbulon ditë për ditë këtë.
Xh.S.: Lexuesi priret shpesh që, kur rrëfimi vjen në vetë të parë, t’i vesh rrëfimtarit disa nuanca të vetë autorit. Ama në këtë libër ndodh diçka mjaft e veçantë, që sikur e pozicionon lexuesin në një kënd jo dhe aq të rehatshëm për të dalë në përfundime kaq të shpejta. Protagonisti, djaloshi që na rrëfen gjithçka, mbetet pa emër gjatë gjithë kohës. Ndërkohë, një personazh që shfaqet si shpëtimtar i familjes në disa momente krize, mban emrin, mbiemrin dhe tiparet e tua fizike. Pse zgjodhe t’i vishje diçka të vetes një personazhi dytësor? A është ky Andreasi i librit një projeksion i asaj se si do të doje të të shihte personazhi pa emër, apo një mënyrë për të thënë që autori është veç një dëshmitar që shpërndarin hirin e kujtimeve?
A.D.: Unë jam dhe nuk jam personazhet e mia, përfshirë edhe Andreasin e romanit. Duhet të më besosh kur të them se e kam të pamundur ta kuptoj se si ndërtohet ky raport, pra sa ka dhe sa nuk ka unë ndër to. E gjitha është çështje perceptimi, edhe për mua. Si e perceptoj unë letërsinë, si një proces të largët apo si një ngjarje që ndodh brenda meje? Po lexuesi, si e percepton, si një rrëfim të autorit apo si një trillim të mendjes së tij? Cilido qoftë rasti, si ai i një njeriu që vendos t’i rrëfejë gjithë dynjasë sekretet e tija më të errëta, si ai i një njeriu që ulet dhe krijon personazhe e ngjarje që as nuk kanë ndodhur e as nuk do të ndodhin, është shumë, shumë weird.
Për t’u rikthyer te pyetja, në libër, Andreasi është njëlloj si personazhi pa emër, njëlloj si gjithë personazhet e tjera, njëri prej tyre që lind dhe vdes me atë libër, gjatë atij teksti, pa asnjë shpresë apo synim të pa thënë a të pa nënkuptuar në të. Asnjë prej personazheve të mia nuk është projeksion i diçkaje që buron nga unë, por secili prej tyre e grish lexuesin të projektojë atë çfarë atij i shkon në mendje.
Xh.S.: Feja mund të jetë një ndër shtyllat e librit që mbetet përherë stoike, e pranishme dhe e largët njëkohësisht. Nuk vjen si dogmë e pastër, por si një element pothuajse folklorik, e mbushur më shumë me dëshirë sesa me vullnet, plot keqkuptime, që nga djaloshi që përjashtohet nga katekizmi pa hyrë mirë, e deri te dëshira për t’u bërë prift. Familja nuk duket fort besimtare, por feja prapë qëndron kudo: në moral, në turp, në mënyrën si gjykohen njerëzit. Të mbetet në mendje një fjali që ti e vendos në gojën e personazhit me emrin tënd, ku ai shprehet: “Në kishë i kam mësu tana veset.”. Kjo fjali duket më shumë si një pranim që kisha në libër vjen si një mjedis njerëzor, ku fëmijët krahas besimit, zbulojnë edhe jetën, lojën dhe hiletë e para të moshës. Si ka qenë ky procesi i zhveshjes së fesë nga ajo korniza e rëndë, serioze e të rriturve, për ta sjellë në roman si një hapësirë ku pafajësia e fëmijës thjesht bashkëjeton me realitetin? Çfarë mbetet nga besimi si ndjenjë e pastër, kur ai zhvishet nga dasitë dhe kthehet në një strehë të përditshme?
A.D.: Ky është besimi: një strehë e përditshme e zhveshur nga dasitë. Të rriturit, kur duan ta shohin si element kulturor dhe identitar e komplikojnë kot dhe harrojnë se vetë Krishti thotë se fëmijës i përket mbretëria e qiellit.
Pa dashur ta zhvendos bisedën nga libri te vetja, jam i detyruar ta them se unë e kam përjetuar kishën pikërisht si një mjedis njerëzor, në shërbim të njerëzve. Është një aspekt që e njoh shumë mirë dhe unë, si parim, shkruaj vetëm për gjëra që i njoh. The most personal is the most creative ka thënë dekada më parë Martin Scorccese. Pra, nuk ka pasur një proces të zhveshjes së fesë nga ndonjë kornizë, sepse feja nuk ka korniza. Njerëzit, si ia vendosin, edhe mund t’ia heqin. Kurse unë, as nuk i kam vendosur ndonjëherë e as nuk kam çfarë t’i heq.
Për një kohë të gjatë, ka qenë në modë anatemimi i çdo feje dhe krijimi i bindjes se njeriu duhet t’i përgjigjet vetëm njeriut. Kjo nuk krijon komunitete. Sado vetmitar, secili duhet të ndihet se përket diku. Po ku? Zgjedhja e kësaj hapësire përkatësie është një ndër sfidat më të mëdha të jetës dhe, shumë lehtë, mund të orientojë drejt ekstremizmit apo nacionalizmit të skajshëm. Personazhi im, sado vulnerabël që është, shpëton nga kjo pasi kupton se mund të përkasë në kishë. Ajo i kthehet në shtëpi të dytë. Si çdo shtëpi, është e papërsosur. Megjithëkëtë, mbetet një shtëpi. Shumë njerëz nuk e gjejnë veten asnjëherë në një shtëpi. Kurse ai, në dy. Kjo mbase është e vetmja gjë fatlume në jetën e tij.
Xh.S.: Struktura e librit të ngjan me një mekanizëm psikologjik: gjithçka nis me një përplasje fizike pa dashje me një djalë që mban në dorë një njoftim vdekjeje dhe mbyllet po aty, duke kuptuar që i gjithë romani ishte si një flashback i jetës që të kalon para syve në një sekondë të vetme. Ky vendim strukturor sikur të vendos me shpatulla për muri se nuk jetojmë një vijë e drejtë, por jemi të dënuar të riciklojmë të njëjtat trauma dhe kujtime. A është “Droja” një përpjekje për t’i ikur këtij rrethi vicioz, apo një pranim që fundi ynë është shkruar që në fëmijëri?
A.D.: “Droja” është një përpjekje për t’i dhënë kuptim këtij rrethi vicioz. Është e çuditshme se si ndër të gjitha krijesat e kësaj bote, vetëm njeriu duhet të jetojë me vetëdijen se do të vdesë. Gjithë rropatjet e tij janë tentativa për t’i dhënë njëfarë kuptimi kohës ndërmjet lindjes dhe vdekjes. Për mendimin tim, edhe aftësia për të mbajtur mend lidhet me këtë. Flashback-u, pra, është luzma e tërë atyre çasteve krejt të zakonshme që për personazhin janë më kuptimplotat. Nëse ai mejton mbi pyetjen pse ka jetuar, vetëm ato gjëra i vijnë ndër mend. A mjaftojnë për t’iu përgjigjur vlerës që supozohet të ketë një jetë? S’e di.
Xh.S.: Me shumë guxim, por edhe me një lloj naivitetit të bukur fëmijëror, romani prek hapat e parë drejt seksualitetit, dyshimet që individi ngre te vetja, pasiguria që qëndron gjithmonë në pritë dhe dëshira e etur për të mësuar a zbuluar gjithmonë e më shumë këtë botë të panjohur që askush s’e zë në gojë. Nga ana tjetër, kemi një motër që thyen çdo tabu qytetase duke u bërë zëri i një komuniteti LGBT në vend të huaj. Si pritet ky lloj rrëfimi në një qytet që nga njëra anë gëlon nga thashethemet dhe morali tradicional, edhe kur një vajzë blen një pako me prezervativë, e nga ana tjetër fsheh kaq shumë sekrete në dhomat e gjumit? A ishte ky eksplorim seksual i personazhit një formë kryengritje ndaj drojës kolektive?
A.D.: Unë nuk besoj se letërsia duhet të ketë ndonjë mision shoqëror. Por në të njëjtën kohë, jam i bindur se shoqëria e ndikon letërsinë.
Personazhi im përpiqet të jetë njëkohësisht rrjetë dhe sitë: të kap fjalë rretheqark vetes dhe t’i kalojë ato në një sitë përzgjedhëse; cilat do të mbajë për veten, cilat do të mbajë për të tjerët dhe cilat do të shmangë. Por kjo mbetet vetëm një dëshirë. Sa herë nuk ia del ta realizojë, rrëzohet. Na është thënë shpesh se njeriu duhet të mësojë si të ringrihet. Dakord, por më e rëndësishme është të kuptojë se pse rrëzohet. Ai nuk e kupton këtë, prandaj sado kalojnë vitet, nuk rritet, veçse tkurret edhe më, në përpjekje për t’i bërë vetes një vend sado të vogël në mjedisin shoqëror që, ngaqë e di se nuk është i zoti ta bëjë, as nuk e merr mundimin ta ndryshojë.
Xh.S.: Në libër ka një çast thyerjeje të rëndë, që duket sikur vulos edhe një pjesë të madhe të kujtimeve: dhuna e babait ndaj nënës dhe motrës, por dhe fakti që ky baba, shtyllë e familjes, më shumë dëgjon nënën e vet sesa respekton gruan dhe fëmijët e tij. Është si ajo komedia e përditshme që përfundon në tragjedi. Pse burrat e mjediseve plot tradita e kanë më të lehtë të binden para figurës së nënës sesa të krijojnë një urë ndjeshmërie me gruan dhe fëmijët? Ai nuk paraqitet si një përbindësh dhe kjo e bën edhe më të frikshëm. Më shumë duket si një model i dobët i një sistemi të egër, që e lë përherë në vend numëro. Ishte e rëndësishme për ty që dhuna të mos vinte nga urrejtja, por nga një trashëgimi modelesh?
A.D.: Mendoj se njeriu e ka shumë të vështirë që të urrejë. Por, çuditërisht, shumë të thjeshtë të manifestojë sjellje si prej dikujt që urren, fjala bie të shajë e të përflasë. Jam shumë i vëmendshëm ndaj këtij tensioni dhe përpiqem ta zbërthej. Ja për shembull, në shoqërinë tonë. Unë nuk mendoj se ka urrejtje aq masive sa tregohet nga gjuha e tmerrshme e urrejtjes që përsëritet çdo ditë, në çdo nivel. E megjithëkëtë, i frikësohem idesë mos mbase do të ngjall urrejtjen e dikujt. Gjithsesi, e di se kjo, nëse ndodh, nuk lidhet me mua, por me tjetrin. Për fat të keq, shpeshherë njerëzit përpiqen të pasqyrohen tek ti dhe, kur nuk ia dalin, mendojnë se fillojnë të të urrejnë. Është një urrejtje sipërfaqësore, e patëkeq që prapëseprapë të lëndon.
Dhuna është mjeti më i pasofistikuar i shfaqjes së urrejtjes. Por po ashtu, edhe shpërfaqja e ndërhyrjes më të sofistikuar të shoqërisë tek individi. Babai ndikohet nga fjalët e të tjerëve aq sa i erren sytë dhe dhunon, pa e menduar a është e drejtë apo jo ajo çfarë po bën. Ai ashtu di. Ajo sjellje është pjesë e një fondi të trashëguar brez pas brezi.
Mbase përçmimi i një brezi pararendës ndaj Gen Z-së lidhet pikërisht me dëshirën e këtij të fundit për t’u shkëputur nga ai fond plot me mësime të pranuara si doktrinare që kanë shërbyer për shumë kohë si rregullatore të vetme të jetës.
Xh.S.: Një nga pjesët më komike të librit është kur djaloshi dëgjon shprehje si “dreqi vetë” apo “bir kurve”, të cilat të rriturit i përdorur për të mburrur dikë, por që ai i merr fjalë për fjalë dhe krijon plot ngatërresa. Apo ritualet e përditshmërisë nëpër pallatet parafabrikate shpesh i kalojmë me të qeshura, por, në fakt, qëndrojnë si shtylla betoni në ndërtimin e karakterit. Pse kemi këtë nevojë si shoqëri për t’i rritur fëmijët para kohe duke i bërë pjesë të thashethemeve dhe veseve të të rriturve? A mos ndoshta jemi produkt i lëmit të keqkuptimeve, pasigurive, mënyrës se si prindërit tanë e shihnin dhe e gjykonin botën, duke e thyer pafajësinë e një fëmije nga dita në ditë?
A.D.: Pasi kam luajtur rolin tënd 2020-2025 në këtë gazetë, sa vjen e më bëhet më e qartë se qenka shumë më e thjeshtë t’i bësh pyetjet sesa t’u përgjigjesh. Ashtu sikurse e ndiej pas çdo numri se këtë punë, ti po e bën më mirë se paraardhësi yt. 🙂
S’e di nga vjen nevoja për t’i rritur para kohe fëmijët, mbase si jehonë e një kohe kur fëmija ishte krah i domosdoshëm pune apo sup i pashmangshëm në të cilin duhej varur arma për të mbrojtur tufën a shtëpinë. Kujtoj të kem dëgjuar një herë në një zonë shumë të thellë një baba t’i referohej birit të vet si djali i ukut, pra i taksur për t’u ngrënë nga ujku kur të dilte me bagëtinë në mal.
Të rriturit, problemet e tyre i diskutojnë në prani të fëmijëve. Ndaj fëmija e merr vesh shpejt klasën shoqërore ku përket, mundësitë që ajo i jep dhe kufijtë jashtë të cilëve nuk del dot. Po ashtu, koha e shkuar, koha e Partisë, e ka lënë të fortë frikën mos fëmija nxjerr nga shtëpia fjalë që s’duhej, ndaj atij i përsëritet kushedi sa herë mos fol, mos trego, mbylle gojën e kështu me radhë. Besoj se shpejt, kjo kthehet në zakon aq të natyrshëm, saqë as nuk mendohet fakti se mund të ndikojë disi te fëmija. Shkurt, fëmija merret i mirëqenë, është i vogël ky thuhet dhe as nuk diskutohet bota e tij e brendshme. Fëmijës kështu nuk i lejohet ta imagjinojë botën, pasi ajo i jepet e parafabrikuar nga të rriturit. Çdo tentativë për ta diskutuar apo kapërcyer atë konsiderohet akt rebelimi dhe duhet shtypur. Dhe besoj është rasti të përmend një shprehje të dëgjuar jo shumë kohë më parë, teksa një baba i përgjigjej ankesës së të birit për dhunë në familje: Po të të kisha rrahë, do të ishe bërë më i mirë.
Xh.S.: Nga ana stilistike, ke bërë një zgjidhje shumë interesante dhe jo shumë të rrahur më parë në letrat shqipe: mungesa e thonjëzave në dialog, që i bën kujtimet të rrjedhim si një lumë i pandërprerë; përdorimi i dyfishtë i gjuhës, standardi, kur personazhi mendon dhe rrëfen, dhe nga ana tjetër dialekti shkodran, kur komunikon apo dëgjon botën e jashtme. Duket sikur personazhi e jeton jetën në dialekt, me tërë ngrohtësinë dhe egërsinë e vet, por vuajtjen dhe analizën e bën në një formë tjetër, më të ftohtë dhe universale. Pse ky divorc gjuhësor brenda të njëjtit personazh?
A.D.: Diçka që mua më duket problem në letërsisë shqipe është ngatërrimi i qëllimit me mjetin. Ridvan Dibra ka një libër shumë interesant me ese, “Dekalogu i turpit”, ku trajton, ndër të tjera, prirjen e shkrimtarëve për t’u etiketuar modernë, postmodernë, postpostmodernë e ku di unë. Teknikat janë mjete; estetika është qëllim.
Personazhet që jetojnë mes dialektit, kujtoj këtu Elenën te “Mikesha gjeniale” e Elena Ferrantes, gjenden në dy kontekste paralele: njërit familjar e shoqëror dhe tjetrit libror. Pra, në shtëpi flitet dialekti, por në shkollë lexohet standardi.
Prandaj edhe personazhi im, meqë zotësia për ta kuptuar se po vuan dhe aftësia për ta analizuar atë i vijnë nga leximet, s’ka si t’i përjetojë ndryshe përveçse në standard. Komunikimi i përditshëm, ndërkohë, mbetet dialekti. Zgjedhja vetëm e njërës ose e tjetrës do të ishte artificiale. Dialektet janë përplotësuese të standardit, jo refuzuese të tij.
Xh.S.: Letërsia shqipe shpesh priret ta marrë veten shumë seriozisht, me tone tragjike dhe patetizëm. Pse zgjodhe humorin dhe ironinë për të treguar një fëmijëri të lënduar dhe të ngatërruar? A qe humori një maskë për të bërtitur dhimbjen, apo mënyra e vetme për ta bërë të kaluarën të durueshme?
A.D.: Ta marrësh veten shumë seriozisht është manifestim i një kompleksi të fortë inferioriteti. Inferioriteti nuk mund të krijojë letërsi. Unë shkruaj për të shkuarën që të kuptoj të ardhmen. Druhem nga të dyja, ndaj kur i vendos përballë, ndihem paksa më i sigurt. Më duket sikur përplasen me njëra-tjetrën dhe unë rri, i shikoj dhe i dëshmoj. Unë nuk futem tek ata shkrimtarë që shpikin, por tek ata që grumbullojnë, përpunojnë dhe tregojnë. Nuk e di nëse ndonjëherë kam dashur të jem shkrimtar, por jam i sigurt se gjithmonë kam ëndërruar të jem tregimtar.
Xh.S.: “Droja” duket si historia e një djaloshi që gjithë jetën vërtitet të kuptojë botën, por në fund kupton vetëm sa pak kupton. Pas këtij libri, çfarë mendon se është droja më e madhe e njeriut: të mos njihet nga të tjerët apo të mos arrijë të njohë veten?
A.D.: Të harrohet! Droja më e madhe e njeriut është se mos harrohet. Droja ime më e madhe është harresa. Ideja se gjithçka e jotja fillon dhe mbaron me ty është e llahtarshme. Çfarë do të mbetet prej personazhit kur ai të mos jetë? Nga kush do të kujtohet dhe, mbi të gjitha, për çfarë? Gjamët e vajtimet, për shembull, janë një ndër ceremonialët kremtues të kësaj dëshire të njeriut për të mos u harruar. Edhe letërsia ndonjëherë, në mos gjithmonë, e tillë është.
Xh.S.: Libri krijon idenë se jeta s’është asgjë tjetër veçse shuma e disa asgjëve të njëpasnjëshme. Duket sikur humori yt e zbut këtë nihilizëm, por prapë të lë një shije të mprehtë. Andreas, nëse jeta nuk është asgjë më shumë se një “shumë asgjësh”, a ia vlen barra qiranë të ndiesh kaq shumë drojë, frikë dhe turp gjatë rrugës? Nëse kthen kokën, cila është ajo “asgjë” e vogël e fëmijërisë sate në Shkodër, që sot të duket se shënjon gjithçka?
A.D.: Po të mos shihet brenda dëshirës për t’i dhënë njëfarë kuptimi jetës, jo, absolutisht që nuk ia vlen. Pjesa e dytë e pyetjes më çon larg, shumë larg në kohë, kur për të parën herë dëgjova përrallën e një njeriu prej kulaçi. Një çift të moshuarish nuk kishin fëmijë dhe pjekin një kulaç në formë njeriu. Ai u kthehet në fëmijë e mandej i vret. Ende e ndiej tronditjen e asaj historie. Mbase, për t’u çliruar prej saj shkruaj.
Xh.S.: Në romanin tënd të parë, “Marrja e gjakut”, guxon të bësh diçka shumë interesante me një nga arketipat më të rëndë të kulturës sonë: Kanunin. Në vend që të ndjekësh një traditë klasike narrative, krijon një sistem paradoksal, thuajse kinematografik, ku personazhet bëhen pseudoheroikë. Te “Droja”, ky çmitizim zbret në nivel mikroskopik: tek ritualet e lagjes, thashethemet dhe humori si mburojë. Kur kthen kokën, si ka ndryshuar raporti yt me traditën dhe të shenjtën shqiptare? A ishte më e lehtë t’i bëje autopsinë Kanunit apo banales dhe përditshmërisë së qytetit?
A.D.: Sot nuk do të guxoja të merresha me Kanunin. “Marrja e gjakut” është shkruar kur kam qenë tetëmbëdhjetë vjeç dhe është botuar sapo mbusha nëntëmbëdhjetë. Qe një trill i lindur nga një prej shprehjeve më të tmerrshme me të cilën tregohet dashuria: Vdeksha për ty! Po mirë, nëse dikush vdes me vullnet për dikë tjetër, a futet njeri në gjak?
Sado që merrem me Kanunin, prapëseprapë ngjarjet zbresin edhe në përditshmëri. Edhe aty ka fjalë e thashetheme plot, madje në përshkrimin e fiksimit të qytetit me thashetheme shkoj më larg sesa te “Droja”. Tradita dhe e shenjta shqiptare për mua janë monumentale. “Marrja e gjakut” ishte dëshira e një të sapodaluri nga adoleshenca për t’i kritikuar. Pavarësisht kësaj, ai roman më solli shumë fat dhe është jashtë mase i dashur për mua.
Xh.S.: Një element që më krijon përshtypjen e një fiksimi të bukur në rritjen tënde si shkrimtar është prania e vetë autorit ose e lexuesit brenda tij. Te “Marrja e gjakut”, i drejtohesh lexuesit me një TI të drejtpërdrejtë, ndërsa te “Droja” shfaqesh si personazh dytësor. Pse kjo dëshirë për lojë të vazhdueshme hidh e prit me lexuesin? A është një lojë formale e postmodernizmit apo veç nevoja ekzistenciale për t’u fshehur dhe shfaqur njëkohësisht përmes tekstit?
A.D.: Mbase librave u intereson që të krijojnë te lexuesi idenë se autori është i vetmuar, ndaj për të krijuar miq për vete, shkruan dhe përfshihet si personazh. Besoj se edhe mënyra se si jepet autori është pjesë e librit dhe nuk duhet marrë shumë seriozisht.
Xh.S.: Te libri “Pragu i braktisjes”, përmes figurës së Noe Dajanit, shtron një tezë të fortë: bota e brendshme është aq e madhe sa, nëse ajo merr fund, bota e jashtme as që vihet re se çfarë bën. Kjo përmbysja e raporteve mes së jashtmes dhe së brendshmes duket si një parathënie e asaj që ndodh te “Droja”, ku bota e të rriturve përthihet pa filtra nga një fëmijë. A mendon se personazhet e tua janë të dënuara me një lloj vetmie absolute, ku shpëtimi i vetëm (ose shkatërrimi) vjen nga mënyra se si ata e përkthejnë realitetin në kokën e tyre? Si është zhvilluar kjo botë e brendshme nga poeti te djaloshi pa emër i “Drojës”?
A.D.: Mendoj se të gjithë jemi shumë të vetmuar, Xhoi. Çfarëdo kam thënë deri tani për personazhet e mia, nuk i largojnë ato nga realiteti që rrethon krijuesin dhe lexuesit e tyre. Kapitalizmi na ka dënuar të gjithëve me një vetmi absolute. Kur kam lexuar për herë të parë teorinë e Shkollës së Frankfurtit se njeriu merr pushime nga puna vetëm për t’u rikthyer me më shumë energji dhe dëshirë për të punuar, kam ngrirë. Pushimi na ishte shitur si shpërblim, kur në fakt nuk qenka i tillë! Kjo e tëhuajson njeriun edhe më tepër. Të vërtetat nuk janë më të vërteta. Për t’u ruajtur prej tyre, bëhemi edhe më vetmitarë, derisa shkëputemi tërësisht prej botës së jashtme dhe fillojmë ta bindim veten se na mjafton ajo e brendshmja. Po atëherë kur e brendshmja është bosh? Kur nuk ke asnjë pasion apo dëshirë? Je i detyruar të kridhesh në boshllëqe të tjera sepse aty ndihesh i sigurt. Të atillë, fjala bie, ishin rrjetet sociale. Sapo u bë e qartë se cila kategori kalonte më së shumti kohë ndër to, ndryshuan menjëherë dhe u ripozicionuan: nga boshllëqe paralele, u kthyen në imponues idesh. Një imponim i butë, i lehtë, i pakuptueshëm dhe tejet efektiv. Po t’i refuzosh edhe ato, çfarë mbetet? Asgjë. Asgjëja është armiku ynë më i madh.
Xh.S.: Romani “Në besë të tatuazhit tënd” prek disa tema jashtëzakonisht të ndjeshme dhe shpesh të lëna në hije në shoqërinë tonë: përndjekjen nga e shkuara familjare, problemet e shëndetit mendor që njeriu refuzon t’i pranojë dhe atë frikën e tmerrshme nga mungesa e guximit për të qenë i vërtetë. Te “Droja”, kjo frikë merr formën e një droje kolektive, te një fëmijërie plot modele të gabuara. A është letërsia jote një përpjekje e vazhdueshme për të emërtuar traumat që refuzojmë t’i pranojmë në tavolinat e familjeve tona?
A.D.: Mbase. Për t’i emërtuar dhe për t’i zbuluar. Librat e mi nuk tejçojnë te lexuesi një zbulim të autorit, por në to, autori bashkë me lexuesin zbulon atë çka e rrethon. Ndaj, vetëm po qe i përnjëmendtë bashkëpunimi ndërmjet tyre, mund të arrihet ajo çka ti më pyet.
Xh.S.: Ekziston gjithmonë një frikë se mos jeta akademike dhe puna kërkimore e mbysin shkrimtarin dhe pafajësinë e krijimtarisë. Si bashkëjetojnë tek ti këto dy botë që shpesh duken në luftë me njëra-tjetrën? Si ia del që, pasi mbyll derën e zyrës, të ulesh dhe të shkruash një roman, ku thyhen pikërisht të gjitha normat, thonjëzat e dialogut dhe strukturat e ngurta që priren të ruhen me fanatizëm?
A.D.: Ka një shprehje që do të doja shumë të mos e kisha lexuar asnjëherë. Është e Susane Sontag: Kam parë se si jeta akademike ka shkatërruar shkrimtarët më të mirë të brezit tim. Imagjino çfarë mund t’u bëjë atyre që as nuk janë më të mirët e brezit të vet!
S’e di, Xhoi, sinqerisht. Mbase kam dy Zana dhe herë pi nga njëra, e herë nga tjetra. Por nuk ia kam idenë për sa kohë do ta durojnë njëra-tjetrën. Në fund, nuk e di cila do të mbetet e cila do të më braktisë. Dhe jam i tmerruar nga ideja mos, një ditë, do ta zbuloj.
