Deklaratë për gazetarët suedezë, Paris, 23 tetor 1964

Në vitin 1964, Zhan Pol Sartri refuzoi Çmimin Nobel për Letërsi që iu dha dhe u shpjegoi gazetarëve arsyet e vendimit të tij.

“Më vjen shumë keq që çështja mori përmasat e një skandali: çmimi jepet, ndërsa fituesi e refuzon.

Arsyeja është se nuk më njoftuan paraprakisht për atë që po përgatitej. Kur, në numrin e 15 tetorit të ‘Figaro Littéraire’, lexova njoftimin e korrespondentit të saj në Stokholm, ku thuhej se Akademia Suedeze po anonte nga kandidatura ime, por se zgjedhja përfundimtare ende nuk ishte bërë, mendova se, duke i shkruar një letër Akademisë – të cilën e dërgova të nesërmen, – mund ta ndreqja situatën në mënyrë që të mos kishte më nevojë t’i riktheheshim kësaj çështjeje.

Atëherë ende nuk e dija se Çmimi Nobel jepet pavarësisht nga mendimi i fituesit të ardhshëm dhe mendoja se ende mund ta pengoja këtë. Por e kuptoj fare mirë se, pasi Akademia Suedeze e ka bërë zgjedhjen e saj, nuk mund të tërhiqet më prej saj. Siç e shpjegova në letrën drejtuar Akademisë, arsyet për të cilat e refuzoj çmimin nuk kanë të bëjnë as me Akademinë Suedeze, as me Çmimin Nobel si të tillë. Në atë letër përmenda dy lloje arsyesh: personale dhe objektive.”

Arsyet personale

Refuzimi im nuk është aspak një veprim i pamenduar, sepse unë gjithmonë i kam refuzuar shenjat zyrtare të nderimit. Kur, pas Luftës së Dytë Botërore, në vitin 1945, më propozuan Urdhrin e Legjionit të Nderit, e refuzova, megjithëse kisha miq në qeveri. Nuk kam dashur kurrë të hyj në Collège de France, siç më propozonin disa prej miqve të mi.

Në themel të këtij qëndrimi qëndron koncepti im për punën e shkrimtarit. Një shkrimtar që ka mbajtur një qëndrim të caktuar në fushën politike, shoqërore ose kulturore duhet të veprojë vetëm me ato mjete që i përkasin atij dhe vetëm atij, domethënë me fjalën e shtypur.

Të gjitha llojet e shenjave të nderimit ushtrojnë mbi lexuesit e tij një trysni, të cilën unë e konsideroj të padëshirueshme. Ka një ndryshim ndërmjet firmës “Zhan Pol Sartri” dhe firmës “Zhan Pol Sartri, laureat i Çmimit Nobel”.

Duke pranuar një shenjë nderimi të këtij lloji, shkrimtari lidh me veten edhe shoqatën ose institucionin që e ka nderuar. Kështu, simpatia ime për partizanët venezuelianë më përket vetëm mua. Mirëpo, nëse “Zhan-Pol Sartri, laureat i Çmimit Nobel” del në mbrojtje të rezistencës venezueliane, ai përfshin së bashku me veten edhe vetë institucionin e Çmimit Nobel.

Shkrimtari nuk duhet të lejojë që ta shndërrojnë në një institucion, edhe kur kjo, si në rastin konkret, merr format më të nderuara.

Është e qartë se ky është një qëndrim krejtësisht personal, i cili nuk përmban asnjë kritikë ndaj atyre që janë nderuar tashmë me këtë çmim. Kam respekt të thellë dhe admirim për shumë laureatë që kam nderin t’i njoh.

Arsyet objektive

Në kohën e sotme, e vetmja formë e mundshme e luftës në frontin kulturor është lufta për bashkëjetesën paqësore të dy kulturave: asaj lindore dhe asaj perëndimore. Me këtë nuk dua të them se është i nevojshëm vëllazërimi i kulturave. E kuptoj fare mirë se vetë përballja ndërmjet këtyre dy kulturave duhet të marrë në mënyrë të pashmangshme formën e një konflikti. Por kjo përballje duhet të zhvillohet ndërmjet njerëzve dhe kulturave, pa ndërhyrjen e institucioneve.

Unë vetë e ndiej thellësisht kundërthënien ndërmjet këtyre dy kulturave: jam vetë produkt i këtyre kundërthënieve. Simpatitë e mia anojnë në mënyrë të pashmangshme nga socializmi dhe nga i ashtuquajturi bllok lindor, por kam lindur dhe jam rritur në një familje borgjeze. Pikërisht kjo më lejon të bashkëpunoj me të gjithë ata që dëshirojnë afrimin e dy kulturave. Megjithatë, natyrisht, shpresoj se do të “fitojë më i miri”, domethënë socializmi.

Prandaj nuk dua të pranoj asnjë çmim as nga instancat më të larta kulturore të Lindjes, as nga ato të Perëndimit, megjithëse e kuptoj fare mirë se ato ekzistojnë. Edhe pse të gjitha simpatitë e mia janë në anën e socializmit, po aq sa nuk mund të pranoja Çmimin Nobel, nuk do të mund të pranoja, për shembull, as Çmimin Lenin, sikur dikush të ma propozonte papritur.

E kuptoj mirë se Çmimi Nobel, në vetvete, nuk është një çmim letrar i bllokut perëndimor, por është shndërruar në të tillë dhe, për këtë arsye, janë bërë të mundura ngjarje që dalin jashtë kontrollit të Akademisë Suedeze.

Ja përse, në rrethanat e tanishme, Çmimi Nobel përfaqëson në të vërtetë një çmim të destinuar për shkrimtarët e Perëndimit ose për “rebelët” e Lindjes. Për shembull, nuk u nderua Neruda, një nga poetët më të mëdhenj të Amerikës së Jugut. Kandidatura e Aragonit nuk u diskutua kurrë seriozisht, megjithëse ai e meriton plotësisht këtë çmim. Është për të ardhur keq që Çmimi Nobel iu dha Pasternakut dhe jo Shollohovit, si dhe që e vetmja vepër sovjetike e nderuar me këtë çmim ishte një libër i botuar jashtë vendit dhe i ndaluar në atdheun e vet. Baraspesha mund të ishte rivendosur me një gjest të ngjashëm, por me domethënie të kundërt.

Gjatë luftës në Algjeri, kur unë dhe të tjerë nënshkruam “Manifestin e 121-shit”, do ta kisha pranuar me mirënjohje këtë çmim, sepse në këtë mënyrë nuk do të isha nderuar vetëm unë, por do të ishte lartësuar edhe çështja e lirisë për të cilën luftonim. Por kjo nuk ndodhi dhe çmimi m’u dha kur lufta kishte përfunduar tashmë.

Liria dhe paratë

Në arsyetimin e Akademisë Suedeze flitet për lirinë: kjo fjalë mund të interpretohet në shumë mënyra. Në Perëndim ajo kuptohet vetëm si liri në përgjithësi. Sa më përket mua, lirinë e kuptoj në një plan më konkret – si të drejtën për të pasur më shumë se një palë këpucë dhe për të ngrënë sipas oreksit.

Më duket më pak e rrezikshme ta refuzoj çmimin sesa ta pranoj. Po ta pranoja, kjo do të nënkuptonte të pranoja atë që do ta quaja “kompensim objektiv të dëmeve”. Në “Figaro Littéraire” lexova se “e kaluara ime e diskutueshme politike nuk do të më merret për të keq”. E di se ky artikull nuk shpreh mendimin e Akademisë, por ai tregon qartë se në ç’kuptim do të interpretohej pranimi im në disa qarqe të djathta. Unë mendoj se kjo “e kaluar e diskutueshme politike” vazhdon të mbetet ende në fuqi, megjithëse jam i gatshëm të pranoj para shokëve të mi disa gabime të bëra në të kaluarën.

Me këtë nuk dua të them se Çmimi Nobel është një “çmim borgjez”. Por një interpretim të tillë borgjez do t’ia jepnin në mënyrë krejt të pashmangshme qarqe që unë i njoh mirë.

Së fundi, vij te çështja e parave: Akademia Suedeze vendos një barrë të rëndë mbi supet e laureatit, duke i shtuar nderimit të përgjithshëm një shumë të madhe parash. Ky problem më ka munduar. Ose ta pranoja çmimin dhe ta përdorja shumën e marrë për të mbështetur lëvizje dhe organizata, veprimtaria e të cilave konsiderohet e rëndësishme. Personalisht, mendoja për Komitetin e Londrës për Luftën kundër Aparteidit. Ose ta refuzoja në përputhje me parimet e përgjithshme dhe ta privoja këtë lëvizje nga një mbështetje për të cilën ajo do të kishte nevojë.

Por mendoj se kjo është një alternativë e rreme. Natyrisht, heq dorë nga 250 mijë korona, sepse nuk dua të lidhem zyrtarisht as me bllokun lindor, as me atë perëndimor. Por, njëkohësisht, nuk mund të më kërkohet që, për 250 mijë korona, të heq dorë nga parime që nuk janë vetëm të miat, por që ndahen edhe nga të gjithë shokët e mi.

Të gjitha këto e bënë veçanërisht të rëndë për mua si dhënien e çmimit, ashtu edhe refuzimin me të cilin jam i detyruar ta pres atë. Dua ta përfundoj këtë deklaratë duke shprehur simpatinë time për publikun suedez”.