160 vite më parë lindi shkrimtari nobelist francez dhe evropianist i shquar
ROMEN ROLAN (ROMAIN ROLAND)
(29 janar 1886 – 30 dhjetor 1944)
Përktheu dhe përgatiti: XHEVAIR LLESHI
Pesëdhjetë vitet e para të jetës së Romen Rolanit kaluan në punë të padukshme dhe pothuajse të vetmuara. Që atëherë e tutje, emri i tij do të bëhej një qendër e stuhishme diskutimi evropian. Deri pak para vitit apokaliptik, vështirë se një artist i ditëve tona punoi në një tërheqje kaq të plotë, ose mori kaq pak njohje.
Që nga ai vit, asnjë artist s’ka qenë subjekt i kaq shumë polemikave. Idetë e tij themelore s’qenë të destinuara të bëheshin të njohura gjerësisht derisa një botë e armatosur u vendos t’i shkatërronte ato.
Fati ziliqar vepron gjithmonë kështu, duke ndërthurur jetën e të mëdhenjve me fije tragjike. Ajo i sprovon fuqitë e saj deri në fund mbi të fuqishmit, duke dërguar ngjarje që bien ndesh me planet e tyre, apo duke e përshkuar jetën e tyre me alegori të çuditshme, madje duke imponuar pengesa në rrugën e tyre – që ata të mund të udhëhiqen më qartë në rrugën e duhur. Fati luan me ta, luan një lojë me një çështje sublime, sepse çdo përvojë është e çmuar. Mendoni për më të mëdhenjtë midis bashkëkohësve tanë; Mendoni për Vagnerin, Niçen, Dostojevskin, Tolstoin, Strindbergun; në rastin e secilit prej tyre, fati i ka shtuar krijimeve të mendjes së artistit dramën e përvojës personale.
Vlen të përmendet se këto konsiderata fitojnë jetë edhe për Romen Rolanin. Rëndësia e veprës së jetës së tij bëhet e qartë vetëm kur ajo soditet si një e tërë. Ajo u krijua ngadalë, sepse iu desh të përballej me rreziqe të mëdha; ishte një zbulim gradual, e përfunduar me vonesë. Themelet e kësaj strukture të shkëlqyer u gërmuan thellë në tokën e fortë të dijes dhe u vendosën mbi muraturën e fshehur të viteve të kaluara në izolim. Kështu e zbutur nga përvoja e një furre të nxehtë shtatë herë, vepra e tij ka gjurmën thelbësore të njerëzimit. Pikërisht për shkak të forcës së themeleve, po edhe për shkak të qëndrueshmërisë së energjisë së saj morale, mendimi i Rolanit ishte në gjendje të qëndronte i palëkundur gjatë stuhive të luftërave që kanë shkatërruar Evropën. Ndërsa monumente të tjera që i kishim parë me nderim, duke u çarë dhe duke u shkërmoqur, janë rrafshuar me tokën që dridhet, monumenti që ai kishte ndërtuar qëndron i fortë ‘mbi betejën’, mbi përzierjen e opinioneve, një shtyllë force drejt së cilës të gjithë shpirtrat e lirë mund të drejtohen për ngushëllim mes rrëmujës së botës.
*
ROMEN ROLANI lindi më 29 janar 1866, një vit konfliktesh, viti kur u luftua Sadova. Qyteti i tij i lindjes ishte Klamesì, ku lindi edhe një shkrimtar tjetër imagjinativ, Klod Tijer, autori i ‘Mon Oncle Benjamin’ (Ungji im, Bozhamë). Një qytet i lashtë, brenda kufijve të Burgundisë së vjetër, Klamesì është një vend i qetë, ku jeta është e lehtë dhe pa ngjarje. Rolanët i përkasin një familjeje shumë të respektuar të klasës së mesme. I ati, i cili ishte avokat, qe një nga figurat e shquara të qytetit. Nëna e tij, një grua e devotshme dhe serioze, ia kushtoi të gjitha energjitë e saj rritjes së dy fëmijëve: Romeni, një djalë delikat dhe motra e tij Madlen, më e vogël se ai. Për mjedisin e jetës së përditshme, atmosfera ishte e qetë dhe e gëzueshme; por në gjakun e prindërve ekzistonin kontraste që rrjedhin nga ditët e hershme të historisë franceze, kontraste që ende s’qenë pajtuar krejt. Nga ana e të atit, paraardhësit e Rolanit ishin kampionë të Konventës, partizanë të flaktë të Revolucionit dhe disa prej tyre e vulosën besimin me gjak. Nga familja e së ëmës trashëgoi shpirtin Jansenist, temperamentin e hetuesit të Port-Ruajalit. Kështu, ai qe i pajisur nga të dy prindërit me prirje për besim të zjarrtë, por prirje për besim në ideale kontradiktore. Në Francë, kjo ndarje midis dashurisë për fenë dhe pasionit për lirinë, midis besimit dhe revolucionit, daton shekuj më parë. Farat e saj ishin të destinuara të lulëzonin tek artisti.
Vitet e para të fëmijërisë së tij kaluan në hijen e disfatës së vitit 1870-ës. Në Antuaneta, Rolani skicon jetën e qetë të një qyteti kaq provincial si Klamesì. Shtëpia e tij e vjetër ishte në bregun e një kanali. Nga kjo botë e ngushtë do të buronin kënaqësitë e para të djalit i cili, pavarësisht brishtësisë së tij fizike, ishte kaq i ndjeshëm ndaj tyre. Një impuls i fuqishëm nga larg, nga e kaluara e padepërtueshme, erdhi për të trazuar pulset e tij. Ai zbuloi herët muzikën, gjuhën e gjuhëve, mesazhin e parë të madh të shpirtit. Nëna e tij i mësoi pianon. Nga tonet e saj ai mësoi të ndërtonte për vete botën e pafundme të ndjenjave, duke tejkaluar kështu kufijtë e vendosur nga kombësia. Sepse, ndërsa nxënësi asimilonte me padurim muzikën e lehtë të kuptueshme të kompozitorëve klasikë francezë, muzika gjermane në të njëjtën kohë magjepste shpirtin e tij rinor. Ai ka dhënë një përshkrim të admirueshëm të mënyrës se si i erdhi ky zbulim: «Ne kishim një numër librash të vjetër muzikorë gjermanë. Gjermanisht? A e dija kuptimin e fjalës? Në pjesën tonë të botës besoj se askush s’kishte parë ndonjëherë një gjerman… Ktheva faqet e librave të vjetër, duke shkruar notat në piano,… dhe këto rrjedha uji, këto përrenj melodie, që më ujitën zemrën, u fundosën në tokën e etur kurse shiu përthithet në tokë. Lumturia dhe dhimbja, dëshirat dhe ëndrrat e Mozartit dhe Bethovenit janë bërë mish i mishit tim dhe kockë e kockave të mia. Unë jam ata, dhe ata janë unë… Sa shumë u detyrohem atyre? Kur isha i sëmurë si fëmijë dhe vdekja dukej afër, një melodi e Mozartit do të ngrohte jastëkun tim si një dashnor… Më vonë, në kriza dyshimi e depresioni, muzika e Beethovenit do të ringjallte tek unë shkëndijat e jetës së përjetshme… Sa herë që shpirti im është i lodhur, sa herë që jam i sëmurë në zemër, i drejtohem pianos sime dhe shpëlahem në muzikë.»
Kaq herët fëmija hyri në bashkim me fjalën pa fjalë të njerëzimit; kaq herët simpatia gjithëpërfshirëse e jetës së ndjenjës e kishte mundësuar atë të kalonte përtej labirinteve të ngushta të qytetit dhe të provincës, të kombit dhe të epokës. Muzika u bë lutja e parë drejtuar forcave elementare të jetës: një lutje e përsëritur çdo ditë në forma të panumërta; kështu që tani, gjysmë shekulli më vonë, një javë dhe madje një ditë rrallë kalon pa biseduar me Beethovenin. Shenjtori tjetër i ditëve të fëmijërisë së tij, Shekspiri, gjithashtu i përkiste një toke të huaj. Me dashuritë e tij të para, të gjitha të pavetëdijshme, djaloshi tashmë kishte tejkaluar kufijtë e kombësisë. Mes drurit me pluhur në një papafingo ai zbuloi një botim të Shekspirit, të cilin gjyshi i tij (një student në Paris kur Viktori…) Hugo ishte një djalë i ri dhe mania e Shekspirit ishte e përhapur (e kishte blerë dhe harruar). Interesi i tij fëmijëror u zgjua fillimisht nga një vëllim gravurash të zbehta, titulluar ‘Galerie des femmes de Shakespeare’ (Galeria e grave të Shekspirit). Imagjinata e tij u emocionua nga fytyrat simpatike, nga emrat magjikë Perdita, Imogen dhe Miranda. Por shpejt, duke lexuar dramat, ai u zhyt në labirintin e ngjarjeve dhe personaliteteve. Ai do të qëndrote në papafingo orë pas ore, i shqetësuar nga asgjë përveç shkelmave të rastësishme të kuajve në stallën poshtë ose nga zhurma e një zinxhiri në një barkë që kalonte. Duke harruar gjithçka dhe i harruar nga të gjithë, ai u ul në një kolltuk të madh me librin e dashur, i cili, ashtu si ai i Prosperos, i bëri të gjithë shpirtrat e universit shërbëtorët e tij. Ai ishte i rrethuar nga një turmë dëgjuesish të padukshëm, nga figura imagjinare që formonin një ledh midis tij dhe botës së realiteteve.
Si ndodh gjithmonë, ne shohim një jetë të madhe që ha-pet me ëndrra të mëdha. Entuziazmi i tij u ngjall më fuqishëm së pari nga Shekspiri dhe Bethoveni. I riu trashëgoi nga fëmija, burri nga i riu, këtë admirim të pasionuar për madhështinë. Ai që ka dëgjuar për një thirrje të tillë, s’do t’i kufizojë lehtë energjitë e tij brenda një rrethi të ngushtë. Shkolla në qytetin e vogël provincial nuk kishte asgjë më shumë për t’i mësuar këtij djali aspirant. Prindërit s’mund ta detyronin veten ta dërgonin të dashurin e tyre vetëm në metropol, kështu që me vetëmohim heroik vendosën të sakrifikonin ekzistencën e tyre paqësore. Babai hoqi dorë nga pozicioni i tij fitimprurës dhe i pavarur si noter, gjë që e bëri atë një figurë udhëheqëse për shoqërinë në Klamesì, për t’u bërë një nga punonjësit e panumërt të një banke parisiene. Shtëpia e njohur, jeta patriarkale, u lanë mënjanë që Rolanët të mund të mbikëqyrnin shkollimin dhe rritjen e djalit të tyre në qytetin e madh. E gjithë familja i kushtoi vëmendje interesit të Romenit, duke i mësuar kështu herët atë që të tjerët zakonisht nuk e mësojnë deri në moshën e plotë burrërore – përgjegjësinë.
*
Djali ishte ende shumë i vogël për të ndjerë magjinë e Parisit. Për natyrën e tij ëndërrimtare, materializmi i zhurmshëm dhe brutaliteti i qytetit dukej i çuditshëm dhe pothuaj armiqësor. Larg në jetë ai do të ruante nga këto orë një frikë të fshehur, një tkurrje sekretesh nga budallallëku dhe pashpirtësia e qyteteve të mëdha, një ndjenjë e pashpjegueshme se mungonte e vërteta dhe sinqeriteti në jetën e kryeqytetit. Prindërit e tij e dërguan në Liceun e Luigjit të Madh, një shkollë e mesme e famshme në zemër të Parisit. Shumë nga bijtë më të aftë dhe më të shquar të Francës kanë qenë midis djemve që, duke gumëzhitur si një tufë bletësh, dalin çdo ditë në mesditë nga kosherja e madhe e dijes. Ai u njoh me pikat e arsimit klasik francez, që të bëhej «një papagall i mirë i Korneit». Megjithatë, përvojat e tij jetësore ishin jashtë fushës së kësaj poezie logjike ose logjike të poezisë; entuziazmi i tij e tërhoqi, si më parë, drejt një poezie që ishte vërtet e gjallë dhe, drejt muzikës. Megjithatë, ishte në shkollë që ai gjeti shokun e tij të parë.
Me tekat e rastësisë, edhe për këtë mik fama do të vinte vetëm pas njëzet vjetësh heshtjeje. Romen Rolani dhe i dashuri i tij i ngushtë Pol Klodel (autori i Annonce faite à Marie – Kumt i bërë Maries), dy shkrimtarët më të mëdhenj me imagjinatë në Francën bashkëkohore, të cilët kaluan pragun e shkollës së bashku, ishin pothuajse njëkohësisht, njëzet vite më vonë, për të siguruar një reputacion evropian. Gjatë çerekut të fundit të shekullit, të dy kanë ndjekur shtigje shumë të ndryshme në besim dhe shpirt, kanë kultivuar ideale gjerësisht të ndryshme. Hapat e Klodelit janë drejtuar drejt katedrales mistike të së kaluarës katolike; Rolani ka lëvizur nëpër Francë dhe më gjerë, drejt idealit të një Evrope të lirë. Në atë kohë, megjithatë, në shëtitjet e tyre të përditshme për në shkollë dhe për t’u kthyer, ata shijonin biseda të pafundme, duke shkëmbyer mendime mbi librat që kishin lexuar dhe duke ndezur entuziazmin e ndërsjellë rinor të njëri-tjetrit. Ylli i ndritshëm i veçantë i qiellit të tyre ishte Rikard Vagner, i cili në atë kohë po hidhte një magji të mrekullueshme mbi mendjen e të rinjve francezë. Në rastin e Rolanit nuk ishte thjesht Vagner, artisti, ai që ushtronte këtë ndikim, por Vagner, personaliteti universal poetik.
Ditët e shkollës kaluan shpejt dhe disi pa gëzim. Kalimi nga shtëpia romantike në Parisin e ashpër realist kishte qenë shumë i papritur. Për djaloshin e ndjeshëm, qyteti do të tregonte vetëm dhëmbët e tij, të shfaqte indiferencën, të manifestonte egërsinë e ritmit të tij. Këto cilësi, ky aspekt Maelstrom, ngjallën në mendjen e tij diçka që i afrohej alarmit. Ai dëshironte simpati, përzemërsi, aspirata të larta; tani, si më parë, arti ishte shpëtimtari i tij, «art i lavdishëm, në kaq shumë orë gri». Gëzimet e tij kryesore ishin pasditet e rralla që kalonin në koncertet popullore të së dielës, kur pulsi i muzikës ia prekte zemrën – sa magjepsëse nuk përshkruhet kjo tek Antuaneta! As Shekspiri s’e kishte humbur fuqinë në asnjë shkallë, tani që figurat e tij, të parë në skenë, ishin në gjendje të ngjallnin tmerr dhe ekstazë të përzier. Djali ia dha tërë shpirtin e tij dramaturgut. «Ai më përfshiu si një pushtues, unë iu hodha si një lule. Në të njëjtën kohë, shpirti i muzikës rridhte mbi mua ashtu si uji mbyt një fushë; Beethoveni dhe Berliozi edhe më shumë se Vagneri. Më duhej të paguaja për këto gëzime. Isha, si të thuash, i dehur për një ose dy vjet, ashtu siç toka bëhet e mbingopur në kohë përmbytjesh. Në provimin e pranimit në Shkollën Normale dështova dy herë, falë preokupimit tim me Shekspirin dhe me muzikën». Më pas, ai zbuloi një mjeshtër të tretë, një çlirues të besimit të tij. Ky ishte Spinoza, të cilit ai ia bëri njohjen gjatë një mbrëmjeje të kaluar vetëm në shkollë dhe, drita e brishtë intelektuale e të cilit, do të ndriçonte shpirtin e Rolanit gjatë gjithë jetës. Më të mëdhenjtë e njerëzimit i kanë qenë ndonjëherë shembuj dhe shokë atij.
Kur erdhi koha që ai të largohej nga shkolla, lindi një konflikt midis prirjes dhe detyrës. Dëshira më e zjarrtë e Rolanit ishte të bëhej artist sipas mënyrës së Vagnerit, të qe njëkohësisht muzikant dhe poet, të shkruante drama muzikore heroike. Tashmë në mendjen e tij qarkullonin disa koncepte muzikore të cilat, si një kontrast kombëtar me ato të Vagnerit, do të merreshin me ciklin francez të legjendave.
Njërën prej tyre, atë të Shën Luigjit, ai në vitet e mëvonshme do ta transformonte vërtet, jo në muzikë, por në fjalë të guximshme. Megjithatë, prindërit e tij i konsideruan këto dëshira si të parakohshme. Ata kërkuan përpjekje më praktike dhe rekomanduan Shkollën Politeknike. Në fund u gjet një kompromis i lumtur midis detyrës dhe prirjes. U mor një vendim në favor të studimit të shkencave mendore dhe morale. Në vitin 1886, në një provë të tretë, Rolan kaloi me shkëlqim provimin e pranimit në Shkollën Normale.
Ky institucion, me karakteristikat e tij të veçanta dhe formën e veçantë historike të jetës së tij shoqërore, do të linte një gjurmë vendimtare në mendimin dhe fatin e tij.
Shtojcë
STUDIME KRITIKE
Origjina e teatrit lirik modern.
Jeta e Bethovenit. (Jeta e njerëzve të shquar.) Fletoret e përdyjavshme, seria IV, nr. 10, Paris, 1903; Hachette, Paris, 1907; Unë do t’i hedh një sy Perrichon, J. P. Laurens.
Teatri Popullor. Fletoret e përdyjavshme, seria V, nr. 4, Paris, 1903; Hachette, Paris, 1908.
Jeta e Mikelanxhelos. (Jeta e njerëzve të shquar.) Fletoret e përdyjavshme, seria VII, Nr. 18; seria VIII, nr 2, Paris, 1906; Hachette, Paris, 1907.
Muzikantët e Sotëm, Hachette, Paris, 1908. 1. Berlioz. 2. Wagner: Siegfried; Tristani. 3. Saint-Saëns. 4. Vincent d’Indy. 5. Richard Strauss. 6. Hugo Wolf. 7. Don Lorenzo Perosi. 8. Muzikë franceze dhe gjermanë. 9. Pelléas et Mélisande. 10. Ripërtëritja: Një Skicë e Lëvizjes Muzikore në Paris që nga viti 1870.
Handel. (Mjeshtrit e Muzikës.) Alcan, Paris, 1910.
Jeta e Tolstoit. (Jetët e Burrave të Shquar.) Hachette, Paris, 1911.
Jeta e Përulur Heroike. Mendime të Përzgjedhura, të Paraprira nga një Hyrje nga Alphonse Séché. Sansot, Paris, 1912.
Empedokli i Agrixhentos. Le Carmel, Gjenevë, 1917.
Një Udhëtim Muzikor në Tokat e së Kaluarës. Edouard Joseph, Paris, 1919; Hachette, Paris, 1920.
Shkolla e Urrejtjes Studime Sociale (1900-1910). Alcan, Paris, 1910.
II
STUDIME POLITIKE
Mbi grindjen. Ollendorff, Paris, 1915.
Paraardhësit. L’Humanité, Paris, 1919.
Për popujt që u përpoqën. Jeunesses Socialistes Romandes, La Chaux-de-Fonds, 1917; Ollendorff, Paris, 1920.
To the killed Pops (nën titullin: Civilization). Shtypur privatisht, Paris, 1918.
Popujve Vrasë. Si ballinë një gdhendje në dru nga Frans Masereel. Qarkullim i mjedis. Ollendorff, Paris, 1920.
III
ROMANE
Zhan-Kristof. 15 monedha 1904-1912. Fletoret e përdyjavshme, Seria V, Nr. 9 dhe 10; Seria VI, Nr. 8; Seria VIII, Nr. 4, 6, 9; Seria IX, nr 13, 14, 15; Seria X, Nr. 9, 10; Seria XI, Nr. 7, 8; Seria XIII, Nr. 5, 6; Seria XIV, Nr. 2, 3; Paris, 1904 e në vazhdim.
Zhan-Kristof. 10 vëllime. 1. Agimi. 2. Në mëngjes. 3. Adoleshenti 4 Revolta. (1904-1907.)
Zhan-Kristof i lindur në Paris. 1. Panairi në shitje. 2. Antoinette. 3. Në shtëpi. (1908-1910.)
Zhan-Kristof. Fundi i udhëtimit. 1. Miqtë. 2. Shkurrja që digjet. 3. Dita e re. (1910-1912.) Ollendorff, Paris.
Colas Breugnon. Ollendorff, Paris, 1918.
Pierre dhe Luce. Le Sablier, Gjenevë, 1920; Ollendorff, Paris, 1920.
Clerambault. Ollendorff, Paris, 1920.
IV
PARATHËNIE
Hyrje në Një letër e pabotuar nga Tolstoi, Fletoret e përdyjavshme, Seria III, Nr. 9, Paris, 1902.
Handel dhe Mesia. (Parathënie e Le Messie de G. F. Haendel nga Félix Raugel.) Depozita e Shoqërisë Kooperativë të Kompozitorëve të Muzikës, Paris, 1912.
Stendali dhe muzikë. (Parathënie për Jeta e Hajdnit në botimin e plotë të veprave të Stendalit.) Champion, Paris, 1913.
Parathënie e ‘Ata që punojnë’ nga Simone Bodève, Ollendorff, Paris, 1913.
Parathënia e ‘Një zë për gratë e kreshpëruara’ nga Marcelle Capy, Ollendorff, Paris, 1916.
Antologjia e poetëve kundër luftës. Le Sablier, Genera, 1920.
V
DRAMAT
Shën Luigji. (5 akte.) Revista e Parisit, Mars-Prill, 1897.
Aërt. (3 pjesë.) Revista e artit dramatik, Paris, 1898.
Ujqërit. (3 pjesë.) Zhorzh Belaj, Paris, 1898.
Triumfi i arsyes. (3 pjesë.) Revista e artit dramatik, Paris, 1899.
Danton. (3 pjesë.) Revista e artit dramatik, Paris, 1900; Fletoret e përdyjavshme, Seria II, Nr. 6, 1901.
14 korrik. (3 pjesë.) Fletoret e përdyjavshme, Seria III, Nr. 11, Paris, 1902.
Do të vijë koha. (3 pjesë.) Fletoret e përdyjavshme, Seria IV, Nr. 14, Paris, 1903; Ollendorff, Paris, 1920.
Tre Dashuruesit. (3 akt.) Revista e artit dramatik, Paris, 1904.
Montespan. (3 akt.) Revista e artit dramatik, Paris, 1904.
Teatri i Revolucionit. Ujqërit. Danton. katërmbëdhjetë korrik. Hachette, Paris, 1909 (transferim tani nga Ollendorff).
Tragjeditë e besimit. St. Louis. Aërt. Triumfi i arsyes. Hachette, Paris, 1909 (transferim tani nga Ollendorff).
Liluli (me gdhendje druri të Frans Masereel). Le Sablier, Gjenevë, 1919; Ollendorff, Paris, 1920.
Shënim: Më 2 shkurt 1965, në një takim me nxënës maturantë Prof. Todi Sotira (Berat) më dha librin e botuar vetëm në anglisht, të cilin e kam në dorëshkrimin shqip tani.
Tiranë, më 2 shkurt 2026
