Fragment nga “Iliada & Lufta” i Rachel Bespaloff
dhe Simone Weil, Botime “Aleph”
Përktheu nga frëngjishtja: Orgest Azizi
Nga të gjitha personazhet e Homerit, ajo që mishëron në kulm fatalitetin erotik, është njëherazi figura më e rreptë, më e zymtë. Fund e krye poemës, përherë e mbështjellë në palat e velit të bardhë, e shohim Helenën tek endet si pendestare : pré e bukurisë së përsosur, e madhërishme në fatkeqësinë e vet. Princeshë e ngujuar, Helena më së paku gëzon liri, madje edhe më pak se skllavi, që gjithmonë pret me një fije shprese fundin e robërisë. Por s’ka shpresë për Helenën, sepse ajo nuk është në dorë të vdekatarëve, por pré e kapriços së zotave të pavdekshëm. Fati i saj nuk varet as nga lufta : kushdo që të fitojë, Paridi apo Menelau, për të është njësoj. Sa më i acaruar qerthulli i pasioneve që ysht bukuria e saj, aq më pasive është ajo vetë në kthetrat e tyre. Zjarrmi i të tjerëve është ngrica e saj. Nën thundrën hyjnore të Afërditës, Helena është e detyruar të bindet, sado me krupë e me pahir. Kënaqësia që nganjëherë i imponon hyjnesha vetëm sa e çjerr më thellë dhe ia bën më mizor poshtërimin. Por inati i veglës është i pafuqishëm të hakmerret kundrejt zotave dhe kthehet atëherë si armë kundër vetëvetes. Helena duket sikur jeton vetëm me energjinë e vetëpërbuzjes. « Ah, pse s’më mori vdekja më herët » është ofshama që më së shpeshti i del nga krahërori. Homeri është po aq i rreptë në trajtimin e Helenës sa Tolstoi në atë të Anës. Të dyja e lanë vatrën për t’i ikur të shkuarës, për ta fshirë barrën e saj në emër të një dashurie të papërlyer me botë dhe kohësi. Por zgjimi është i hidhur, mërgim i shpirtit, që në vend të ëndrrës, ekstazës, majës kulmore të ekzistencës, e gjen veten në batakun e neverisë së thellë : liria e premtuar shpërfaqet si robëri, dashuria nuk u bindet ligjeve të dashurisë, por një ligjësie më të lashtë e shumë më të sertë.
Në këtë mbretëri të çmagjepsjes bukuria dhe vdekja përqafen në një afëri të mistershme, dhe imponojnë një ligjësi po aq të hekurt sa ajo e forcës, madje edhe më mpirëse, ngaqë çdo rezistencë është e zbrazët. Helena në pallatin e Trojës, apo Ana në stacionin ku do hidhet nën rrotat e trenit, e gjejnë veten përballë realitetit të thatë të ëndrrës së prishur, si të shpëlarë, dhe i vetmi faj i tyre është se kanë rënë në kurthin mizor të Afërditës. Çdo gjest bujarie u kthehet kundër, bukuria e tyre zhurit e nguros gjithçka që prek. Kur e shtyn heroinën e vet deri në vetëvrasje, Tolstoi shkon përtej krishterimit, për të rigjetur Homerin dhe poetët tragjikë, aty ku faji i njeriut s’është gjë tjetër veçse kurth i ngritur nga fataliteti, i padallueshëm nga mënxyrat që shkakton përrreth. Faj që pësohet, paguhet, por s’mund të shlyhet a ndreqet, sikurse s’mundet as jeta. Faji dhe jeta janë një. Klitemnestra, Oresti, Edipi nuk dallojnë nga krimet e tyre, nuk ekzistojnë përtej tyre. Më vonë, filozofët, pasardhës të denjë të Odiseut, do të fusin në sferën e tragjedisë një kalë të ri Troje : dialektikën, që përgjegjësinë e fajit ia mvesh tanimë individit. Ndërkohë që, tek Homeri, ndodh pikërisht e kundërta : ndëshkimi dhe shpagimi jo vetëm nuk e fiksojnë, por e shkrijnë përgjegjësinë në detin e fatkeqësive njerëzore dhe në gjirin e fajësisë anonime të ritmeve të qenies. Në një botë të gjymtuar, ceni i njeriut nuk merr peshën e mëkatit : ende nuk njihen pendesa dhe shëlbimi. E megjithatë, tek Homeri dhe poetët tragjikë, nocioni grek i fajësisë anonime luan të njëjtin rol me nocionin e krishterë të mëkatit fillestar. I lindur nga po ai realitet, i mbarsur me peshën e së njëjtës përvojë, ai i njeh ekzistencës të njëjtën vlerë negative : edhe për të ajo është rënie, por një rënie pa datë, pa kurrfarë gjendje pafajësie parake, dhe pa kurrfarë shëlbimi të premtuar në ardhmëri – një rënie e vazhdueshme, pa fillim as fund, drejt vdekjes dhe absurdit, që s’është tjetër veçse vetë dinamika e mbërjes krijuese. Kur shpall pafajësinë e mbërjes, Nietzsche shkon përkundër grekëve, por edhe krishterimit[1]. Atje ku ai synon të përligjë, Homeri veç sodit, dhe lë të jehojë vetëm vajin e heroit. Nëse përgjegjësia fundore e fajit i bie e tëra hyjnive, kjo s’do të thotë megjithatë se faji nuk ekziston. Përkundrazi madje, çdo faqe e Iliadës dëshmon karakterin e pazhbëshëm të tij. Helena mbi ledhet e Trojës, sikurse Jobi i munduar përmbi togun e plehut, mishërojnë një etikë ku s’ka vend për justifikimet e lehta të pafuqisë individuale. Tek ajo, dlirësia dhe fajësia shkrihen në një, siç nuk dallojnë në zemrat e turmës luftarake, që derdhet me poterë në logun e betejës përballë saj.
Kështu, përulësia me të cilën Helena, e mbyllur mes mureve të Ilionit, duron fatin e vet të zi, nuk ia zbut aspak revoltën kundrejt zotave[2]. Mirëpo, kundër kujt tamam ? A është vërtet Afërdita ajo që e ka shtënë në kurth, apo mos ndoshta më saktë aziatikja Astarte ? Në këtë kuptim, fati i Helenës duket se paralajmëron atë të vetë Greqisë, e cila, e mëdyshur, që nga lufta e Trojës deri te pushtimet e Aleksandrit, herë i ruhet e herë i dorëzohet joshjes së pamatë të Orientit. E mërguar në pallatin princëror të Paridit, vajza e Argolidës nuk vajton akeun bjond, birin e një race kreshnike barbarësh veriorë, Menelaun kryeneç, por i ther për atdheun e munguar, tokën e sertë familjare, vatrën dhe qytetin, fëmijën q’e pat në gji.
Meskinëria e qullacit që gëzon mbrojtjen e Afërditës është aq fyese për të, sa i është bërë e padurueshme :
Po meqë zotat këto punë të liga
kështu i shestuan, unë të kisha t’paktën
një burrë më trim e që në shpirt të ndiente
turp e mëri si burrat.
(VI, 429-32)
Në Trojën armiqësore, ku mërzia e mbyt deri në shkurajim, të vetmen ngrohtësi Helena e gjen tek Hektori, tek ai që është më pak orientali nga bijtë e Priamit, më burrërori, më greku. Seç ka një keqardhje, një dhembshuri të ndërsjellë mes tyre. Hektori është i vetmi që e mbron nga urretja që zgjon mes vendasve thjesht prania e saj e huaj. Helena mishëron fatin e kobshëm që u ka pllakosur qytetin – dhe këtë sytë trojanë nuk ia falin. Por, edhe pse pa faj, ajo jo vetëm e ndien, e duron, por disi edhe e pranon hasmërinë, sikur i ofrohet vetvetiu ndëshkimit të drejtë të një krimi të pakryer. Kjo ia rrit akoma dhe më mirënjohjen për të vetmin ndër trojanët që i sillet dashamirë, pa e rënduar me ngacmime. Kur Hektori vjen nga fushëbeteja të qortojë Paridin e strukur, Helena vetëm për të ka ankth, për rrezikun që i kanoset, dhe vetëm për të gjen fjalë të ëmbla :
Por ti, vëlla, urdhëro në këtë fron ulu,
se ty më fort po ta ndrydh shpirtin brenga
për sherrin e mua bushtrës, e për fajin
e Aleksandrit, se të dyve Zeusi
këtë fat të zi na e preu, e turpi ynë
do të këndohet në breznitë e ardhshme.
(VI, 435-41)
Këto fjalë përcjellin një afëri vëllazërore, mëse vëllazërore madje, mes Helenës dhe Hektorit, drejt një të ardhmeje të pashkruar. Me atë nuhatjen e pagabueshme për të kapur thelbin e fshehtë të marrëdhënieve njerëzore, me shqisën e paimitueshme të intimitetit, Homeri arrin të shprehë atë ndjenjë të përkorë dhembshurie që, në rastin e Helenës të paktën, fsheh, dhe ruan, një ndjenjë më të thellë – të cilën ai di të mos e tradhëtojë.
Mbi shtrojën mortore të Hektorit, i fundit që do jehojë është vaji i princeshës së mërguar, duke e mbyllur kështu Iliadën nën dritën e sertë të dhembshurisë dhe pikëllimit.
Plot njëzet vjet që kur braktisa atdheun
kurrë s’m’u rëndove me fjalë t’ashpra e fyese…
Prandaj unë qaj me zemër të lënduar
për ty ashtu edhe për mua fatzezën,
pse n’Trojë vigane s’kam dalëzotës tjetër
as mik të mirë, të gjithë m’shikojnë me urrjetje.
(XXIV, 937-38…, 945-48)
Por ky nuk është, megjithatë, rënkimi i ndonjë krijese të poshtëruar, që fati i ka mbetur në duart e persekutorëve, por më saktë krusma e një vdekatareje të rënë pré e kapriços hyjnore, që duket se e kanë mbuluar me tërë hiret e bukurisë vetëm për t’ia bërë më therës refuzimin e lumturisë së premtuar. Kushdo qoftë fitimtari, Helena nuk i druhet, sikundër Andromaka dhe princeshat e tjera trojane, derteve të robërisë, jetës skllave « nën hyqmin e një zotnie të vrazhdë ». Edhe njëzet vjet pas mërgimit, ajo prapë mbetet strumbullari i luftës dhe shpërblimi i premtuar fitimtarit. Edhe në mes të vuajtjes e dëshpërimit, ajo prapë ruan një madhështi sovrane që sikur e ndan nga bota, e ruan nga mosha dhe vdekja. Zotat zgjodhën pikërisht atë, më të bukurën e të gjitha grave, që dukej e destinuar për jetën më fatlume, për ta bërë vegël të vuajtjes së vet dhe mynxyrës së dy popujve. Bukuria, këtu, jo vetëm nuk është premtim i lumturisë, por rëndon më zi se mallkimi. Por është njëherazi edhe bukuri që veçon, shquan, që mbron nga përdhuna – një bukuri e hyjnishme, jo-njerëzore, si e një bote tjetër, në gjithë dykptimësinë e kësaj shpërmase : sa ekzaltuese, gjallëruese, aq dhe e frikshme, paralizuese. Dy ushtri madhore përleshen për Helenën, e megjithatë ajo s’do t’i jepet askujt, as Paridit, as Menelaut, as trojsve e as akejve – veç vetvetes. Bukuria, sado të ofrohet, kurrë nuk përket e zotërohet. As ai që e krijon, as ai që e sodit, apo ai që e dëshiron, askush nuk arrin ta ngërthejë. Bukuria është pambarimisht e ikur. Homeri e jep të pazaptueshme si forcën, sovrane si fatin. Forcë fatale, bukuria magjeps dhe rrëzon – shpërbën dhe shpëton. Nuk janë aventurat romaneske të jetës që e bëjnë Helenën shkas dhe premtim të luftës, por një ligjësi më e thellë, ku shpërfaqja e bukurisë lidhet ngushtë me shpërthimin e mërive. Në zemrat e luftëtarëve, përmbi përleshjet e tyre, Helena është preha dhe hidhërimi që rilindin pareshtur nga mesi i betejës, qetimi që mbështjell me hijen e vet indiferente humbjet dhe ngadhnjimet, përtej kërdisë së të rënëve. Forca firon e tjetërsohet në rrjedhën anonime të mbërjes – mjafton një shigjetë e Paridit për ta asgjësuar gjithë fuqinë e pamposhtur të Akilit – por bukuria amà, dhe vetëm ajo, është përmbi rrjedhën, i shkrin të gjitha rrethanat, përfshi dhe ato të lulëzimit të saj. Lindja e bijës së Ledës humbet në mjegullitë e fabulës, fundi në ato të legjendës. Amëshimi i Dukjes është roje dhe mbështesë e botës së Qenies.
Homeri i ruhet çdo përshkrimi konkret të bukurisë, thua se i druhet ndonjë sakrilegji : zbulesës së parakohshme të pamjes së lumnimit. Nuk e dimë ç’nuanca kishin sytë e Helenës, ç’ngjyrë ledhat e Tetidës, si lakoheshin supet e Andomakës. Asnjë veçanti trupore, asnjë tipar vetjak nuk kemi, e megjithatë i shohim si t’i kishim përballë, të sigurt se do t’i njhnim në çdo rrethanë, pa u gabuar. Aftësia e Homerit për të na përcjellë, si me magji, ndjesinë e realitetit plastik të personazheve mbetet e mistershme. Bukuria sovrane e Helenës kalon nga jeta në poemë, e pacënuar, dhe mermeri e ruan të gjallë fërgëllimën e trupit. Por rënkimi që nxjerr kjo gojë statuje është mëse njerëzor, dhe nga sytë e gurta rrjedhin « lotë dhimbjeje». Kur ngjitet në pirgjet e Trojës për të ndjekur nga larg duelin e Paridit me Menelaun, sikur ia ndiejmë freskinë e hapit, fëshfërimën e rënduar të velave të fustanit. Pleqtë e Trojës janë mbledhur në kuvend pranë Portave Skee. Me ta parë, gjithë këta gojëtarë, « fjalëbukur si gjinkallat », stepin, mbesin pa zë. Bukuria u imponohet si me pahir, dhe bashkë me të, një parandjejnjë e ligë, si hija e një morti.
Me të vërtetë përqaset
për bukuri me zonjat perëndesha.
Por, sidoqoftë, më mirë të shkojë
me anije, në vend të saj, të mos qëndrojë më tutje
për t’zezën tonë dhe bijve tanë në t’ardhmen.
(III, 205-9)
Këtu, si rrallëherë, përmes fjalëve të Priamit, zëri i vetë poetit ngrihet në mbrojtje të bukurisë, për shfajësimin e saj, për ta shpallur atë të dëlirë e pa gisht në mundimet e njeriut :
Pse, sa për mua, ti s’ke faj asfare :
vetë zotat janë shkaktarë që kundër meje
ngacmuan akejt në luftën shkatërrimtare.
(III, 214-6)
Fajtorët e vërtetë, të vetmit fajtorë, janë zotat « që nuk kanë kujdese », ndërsa njerëzit e mjerë treten në « rrojtje të zezë ». Mallkimi i bukurisë, që e bën atë të kthehet në fatalitet shkatërrimtar, nuk buron nga zemra e njeriut. Fajësia e paemërt në procesin e mbërjes mpikset e tëra në një mëkat të vetëm, i vetmi objekti i stigmës homerike : shkujdesja e lumtur e zotave të pamort.
Sakaq, në një skenë të derdhur në paqti yjore, gjithë duke ruajtur një ton mirëfilli njerëzor, Priami i lutet Helenës t’i tregojë emrat e luftëtarve më të lavdishën akej, që shquhen poshtë në kampin armik. Në fushëbetejën e nderë në prehë, ushtritë rrinë kundruall njëra-tjetrës, vetëm pak hapa larg, në pritje të dyluftimit që do të vendosë për fatin e luftës. Çel këtu, në kulm të Iliadës, një nga ato pezulltitë soditëse, ku resht britma e magjepsur e mbërjes, ku bota e aksionit, me tërë furinë e vet, fundoset në paqtim. Fusha ku përpëlitej luzma e mllefosur e ushtrive s’është më veç një tablo e qetë, shtrirë para syve të Helenës dhe të mbretit plak.
Pë dyshim, këtë gjëmonte, këtë gjurmonte Nietzsche thellë-thellë – këtë dialog mes Bukurisë dhe Urtësisë përmbi shtrirjen e jetës, dhe aq pranë saj ndërkohë. Pasi u ngrit mundimshëm, « nën shtysën, dhunën, ndjekjen, djegien e torturës », deri në ato maja ku gjithçka i « shfaqet e vetmuar dhe e pazakontë », Nietzsche pati vegimin e Helenës (ose Arianës) së pakapshme në kaltërsitë e epërme të qiellit.
Ndërkohë, Helena kundron e pafuqishme burrat që gatiten të ndeshen për hir të saj. Sepse, në të vërtetë – dhe paçka thonë ekonomistët tanë – popujt që hidhen në luftëra për burime, për lëndë të para, toka pjellore dhe të begata, luftojnë gjithmonë dhe mbi të gjitha për Helenën.
Nuk gënjen Homeri.
[1] Sado paradoksale të duket në pamje të parë, mistika niçeane e pafajësisë së mbërjes dhe procesit anonim të jetës buron shumë më tepër nga Rusoi dhe një pjesë e romantikëve – [shën. i aut.]
[2] Dhe ndoshta te kjo përulësi mbretërore, si kjo e Helenës, si ajo e Edipit, qëndron dallimi më i thellë mes stilit antik dhe stilit të krishterë – [shën. i aut.]
