“Porti” i Gi dë Mopasan dhe “Fransuaza” e Lev Tolstoi paraqesin, në pamje të parë, pothuajse të njëjtën histori: Një marinar kthehet në Marsejë pas vitesh në det, aty e kalon natën me një prostitutë dhe gradualisht zbulon se ajo është motra e tij, të cilën ai nuk e kishte parë prej kohësh. Ngjashmëria nuk është e rastësishme. “Fransuaza” e Tolstoit është një rishkrim i tregimit të Mopasanit dhe marrëdhënia midis dy teksteve është, për këtë arsye, veçanërisht domethënëse. Të dyja tregimet ruajnë të njëjtën strukturë, personazhe dhe mjedise, por ndryshimet në formulim, theks dhe përshkrim, sidomos drejt fundit të tregimit, e ndryshojnë në thelb kuptimin moral dhe emocional të historisë.
Kështu, mënyra më e dobishme për ta lexuar “Fransuazën” nuk do të ishte si një tregim më vete i cili rastësisht i ngjan “Portit” ose, aq më pak, si një përkthim i thjeshtë i tij, por si një përgjigje e Tolstoit ndaj Mopasanit. Ai ruan skeletin e rrëfimit të Mopasanit, ndërsa ndryshon vazhdimisht ato pjesë që e bëjnë tregimin burimor shqetësues nga pikëpamja seksuale, fizike dhe morale. Për shembull, Tolstoi heq përshkrimin ku marinarët “lënë të lira bishat brenda tyre”, heq puthjen e vëllait mbi “mishin e vet” familjar dhe ndryshon fjalët e fundit të Selestinit, nga përsëritja e hutuar e emrit të së motrës në deklaratën: “Të gjitha janë motrat e dikujt.”[1]
Ndryshimet fillojnë përpara se të zbulohet inçesti. Mopasani e hap tregimin me një përshkrim jashtëzakonisht të detajuar të anijes “Notre-Dame-des-Vents”. Anija është larguar nga Havri në vitin 1882, ka udhëtuar nëpër ujërat kineze, argjentinase dhe braziliane, ka pësuar aksidente të shumta, është riparuar dhe më në fund është kthyer në Marsejë në vitin 1886. Ekuipazhi i saj është pakësuar dhe ndryshuar gjatë udhëtimit. Disa prej marinarëve fillestarë kanë vdekur ose janë zhdukur, ndërsa të tjerë janë rekrutuar nga vende të ndryshme. Tolstoi e ruan pothuajse të pandryshuar këtë histori. “Zonja e erërave” e tij largohet nga Havri më 1882, udhëton nëpër detet kineze, argjentinase e braziliane dhe arrin në Marsejë pas katër vitesh. Versioni i tij gjithashtu përmend vdekjen dhe zhdukjen e marinarëve dhe rekrutimin e zëvendësuesve.
Megjithatë, që këtu versioni i Tolstoit është dukshëm më pak sensual. Marseja e Mopasanit përshkruhet përmes një grumbullimi aromash, teksturash dhe imazhesh groteske fizike. Porti është i mbushur me anije “rreshtuar krah për krah, si në një supë peshku”, ndërsa marinarët lëvizin nëpër rrugë të ndotura e të mbushura me erëra të rënda. Tolstoi ruan vijën e përgjithshme të përshkrimit: mbrëmjen e ngrohtë, aromat e ushqimeve, rrugët e zhurmshme, rrugicat e ngushta dhe prostitutat, por e shpreh atë në një mënyrë më të drejtpërdrejtë. Marseja e tij mbetet e ndyrë dhe seksualisht e ngarkuar, por proza nuk është më aq këmbëngulëse në groteskun e saj. Kjo paralajmëron një ndryshim më të gjerë: Mopasani e shtyn vazhdimisht lexuesin drejt trupit, ndërsa Tolstoi gradualisht e zhvendos vëmendjen nga aktet trupore drejt kuptimit njerëzor të tyre.
E njëjta prirje bëhet më e qartë kur marinarët hyjnë në “shtëpi”. Te Mopasani, ata udhëhiqen nga një “etje për dashuri” që është rritur në trupat e tyre gjatë muajve në det. Ata lëvizin nëpër një labirint prostitucioni ku gratë i thërrasin nga dyert, i kapin dhe përpiqen fizikisht t’i tërheqin brenda. Vetë prostitutat përshkruhen në terma shumë fizikë. Tolstoi ruan në thelb këtë skenë, përfshirë krahasimin e një prostitute me një merimangë që përpiqet të tërheqë një krijesë më të fortë, por versioni i tij është më pak i ngarkuar. Marinarët drejtohen ende nga epshi dhe përfundojnë në një “shtëpi disi më të mirë se të tjerat”.
Kjo është e rëndësishme, pasi Tolstoi nuk mund ta eliminojë seksualitetin nga tregimi: vetë ngjarja varet nga fakti që Selestini beson se po viziton një prostitutë. Në vend të kësaj, ai ndryshon gradualisht kuptimin e mjedisit seksual. “Shtëpia” e Mopasanit është një vend ku dallimet e zakonshme njerëzore duket se treten në një oreks fizik. Gratë bëhen trupa, marinarët bëhen oreks dhe rrëfimi afrohet vazhdimisht me gjuhën e kafshërisë. Tolstoi ruan të njëjtat rrethana, por fillon të heqë pikërisht ato sugjerime që qeniet njerëzore janë shndërruar përkohësisht në kafshë.
Shembulli më i dukshëm shfaqet gjatë pjesës së të pirës. Mopasani shkruan se marinarët e dehur dhe duke bërtitur “lënë të lira bishat brenda tyre”. Tolstoi e heq plotësisht këtë fjali. Kjo nuk duket si një shkurtim i rastësishëm, sepse ai ruan dehjen, britmat, gratë në prehër, verën dhe dhunën fizike të skenës. Ajo që heq është mënyra se si narratori e koncepton shprehimisht këtë sjellje si çlirimin e një “bishe”. Marinarët mund të sillen në mënyrë shtazarake, por rrëfimi nuk duhet ta përcaktojë këtë brutalitet si zbulimin e natyrës së tyre thelbësore.
Ky dallim bëhet veçanërisht i rëndësishëm në bisedën midis Selestinit dhe prostitutës. Te Mopasani, Selestini është më pak i dehur se shokët e tij dhe përpiqet të flasë me gruan që ka pranë. Ajo i tregon se ka pak kohë që ndodhet aty dhe se kjo jetë nuk është më e keqe sesa të jesh shërbëtore ose larëse rrobash. Tolstoi e riprodhon bisedën pothuajse pikë për pikë. Selestini i tij pyet sa kohë ka qenë aty, nëse është e lumtur dhe nga vjen.
Rëndësia e kësaj bisede qëndron në lëvizjen e saj nga një takim seksual drejt një historie personale. Fillimisht Selestini e sheh gruan si një prej shumë prostitutave. Por përgjigjet e saj fillojnë të ndërtojnë një biografi. Kur ajo e pyet nëse e ka parë anijen “Notre-Dame-des-Vents”, biseda e parëndësishme papritur shndërrohet në mekanizëm njohjeje. Tolstoi e ruan këtë mekanizëm pothuajse të pandryshuar.
Kur zbulimi më në fund ndodh, të dy versionet janë jashtëzakonisht të afërta. Gruaja i tregon Selestinit se babai, nëna dhe vëllai i tij kishin vdekur brenda një muaji nga ethet. Pastaj zbulon se është motra e tij. Mopasani dhe Tolstoi ruajnë të njëjtën strukturë: vdekjet njoftohen, gruaja deklaron se është motra e tij dhe Selestini e njeh si Fransuazën.
Dy tregimet ndryshojnë më shumë në trajtimin e biografisë së Fransuazës. Mopasani i jep lexuesit një histori relativisht të detajuar se si ajo u bë prostitutë. Pas vdekjes së prindërve dhe vëllait, ajo mbetet vetëm me borxhe. Në moshën pesëmbëdhjetëvjeçare hyn në shërbim, shfrytëzohet seksualisht nga punëdhënësi dhe më pas nga një noter, braktiset, kalon tri ditë pa ushqim, nuk gjen punë dhe më në fund hyn në bordello. Ajo kalon nëpër disa qytete franceze përpara se të arrijë në Marsejë. Tolstoi ruan të njëjtën sekuencë themelore: familja vdes, Fransuaza përpiqet të shlyejë borxhet, hyn në shërbim, shfrytëzohet seksualisht, braktiset nga noteri, mbetet pa ushqim dhe përfundon në “shtëpi”.
Por Tolstoi ndryshon gjuhën me të cilën Fransuaza e kupton historinë e saj. Mopasani e bën Fransuazën të flasë për një “gabim” dhe për marrëzinë e rinisë. Tolstoi e shndërron këtë në “rashë në mëkat”, ndjekur nga pohimi se: “Ne, gratë, të marra jemi.” Kalimi nga “gabimi” te “mëkati” është veçanërisht domethënës. “Gabimi” sugjeron pasaktësi dhe papjekuri, ndërsa “mëkati” fut një kategori të qartë morale. Tolstoi, pra, e bën rrëfimin e Fransuazës më të lexueshëm në terma moralë.
Në të njëjtën kohë, Tolstoi nuk e shndërron Fransuazën në një fajtore të thjeshtë. Historia e saj mbetet histori shfrytëzimi dhe braktisjeje. Ajo është pesëmbëdhjetë vjeç, humbet familjen, është e varur ekonomikisht nga punëdhënësit, shfrytëzohet seksualisht nga burra që kanë pushtet mbi të dhe më në fund detyrohet të hyjë në prostitucion për të mbijetuar. Kështu, prostituta e Tolstoi paraqitet si një vajzë dikur e pafajshme, korrupsioni i së cilës prodhohet nga rrethanat shoqërore dhe gjendja e së cilës kërkon më shumë mëshirë sesa dënim.
Ndryshimi bëhet vendimtar menjëherë pas njohjes. Mopasani e bën Selestinin të shohë motrën e tij dhe, pasi e njeh, t’i kapë kokën me “putrat e tij prej marinari” dhe ta puthë “siç puth mishi mishin e vet”.
Fraza është e fuqishme sepse ruan gjuhën fizike të “shtëpisë” edhe pasi është zbuluar marrëdhënia familjare. Motra është njëkohësisht gruaja të cilën Selestini sapo e ka prekur seksualisht dhe “mishi i tij”. Gjuha fizike nuk zhduket, por shndërrohet në llahtar.
Tolstoi e heq këtë puthje. Selestini largohet nga Fransuaza, i kap kokën, e shikon dhe gradualisht njeh motrën e vogël. Ky është një ndryshim i thellë në marrëdhënien fizike midis personazheve. Te Mopasani, njohja është e pandashme nga përqafimi dhe puthja, kurse Tolstoi fut distancë përpara njohjes. Vëllai duhet së pari ta shohë gruan dhe të rikthejë në mendje fëmijën që ajo dikur ishte.
Kjo e ndryshon vetë strukturën e llahtarit. Te Mopasani, “mishi i vet” e bën tronditjen më të madhe pikërisht sepse motra mbetet fizikisht e pranishme si gruaja me të cilën Selestini sapo ka kryer marrëdhënie. Tolstoi, duke e hequr këtë gjuhë, e shkëput gradualisht Fransuazën nga roli seksual dhe ia rikthen identitetin si motër.
Një tjetër ndryshim shfaqet në reagimin e Selestinit. Mopasani e bën të thërrasë: “Oh Zot, ç’punë të mbarë paskam bërë!”, një shprehje që bashkon horrorin me një grotesk të errët. Tolstoi e ndryshon në: “Ç’kemi bërë kështu!” Ndryshimi është i vogël në formë, por i rëndësishëm në kuptim. Shprehja e Mopasanit e paraqet katastrofën si një veprim absurd të kryer nga individi. Ajo e Tolstoit e shndërron në përgjegjësi të përbashkët.
Kjo lidhet me një ide më të gjerë: tmerrin qendror të tregimit nuk e përbën vetëm fakti se një vëlla ka fjetur me motrën e tij. Tragjedia qëndron edhe në faktin se të dy janë ndarë aq shumë nga njëri-tjetri përmes varfërisë, vdekjes, migrimit, shfrytëzimit dhe prostitucionit, saqë nuk arrijnë më ta njohin njëri-tjetrin. Fransuaza sheh aq shumë burra saqë të gjithë i duken njësoj, ndërsa Selestini nuk do ta kishte njohur sepse ajo ishte aq e vogël kur u largua dhe tani është krejt tjetër. Tolstoi e ruan këtë shkëmbim, por e shtyn më tej idenë se dështimi për të njohur tjetrin është edhe dështim për të njohur një qenie njerëzore.
Kjo ide arrin kulmin në përfundimin e ri të Tolstoit. Mopasani e bën Selestinin të përsërisë emrin e Fransuazës, të mallkojë, të godasë tryezën, të bjerë në dysheme dhe të rrotullohet duke goditur tokën, ndërsa nxjerr tinguj që ngjajnë me grahmat e një kafshe që po vdes. Përfundimi është fizik dhe pothuajse paraverbal: trupi i tij pushtohet nga një tmerr që gjuha nuk arrin ta përmbajë.
Tolstoi e ndryshon këtë përfundim. Kur shokët e Selestinit qeshin me sjelljen e tij dhe një marinar tjetër përpiqet të kthehet lart me prostitutën e tij, Selestini e ndalon dhe i bërtet: “Largohu! Nuk e sheh se ajo është motra jote! Të gjitha janë motrat e dikujt.” Pastaj thotë: “Ja, edhe kjo është motra ime, Fransuaza”, përpara se të shpërthejë në të qara.
Ky është transformimi vendimtar i tregimit. Te Mopasani, zbulimi është: kjo prostitutë është motra ime. Te Tolstoi, ai bëhet: çdo prostitutë është motra e dikujt. Pra ai universalizohet. Mopasani e përfundon historinë me shembjen e një ndërgjegjeje individuale nën peshën e një fakti privat dhe të padurueshëm. Tolstoi e përfundon me shndërrimin e atij fakti në një parim etik universal.
Edhe titujt e tregimeve e mbështesin këtë riorientim. Mopasani e titullon tregimin “Porti”, duke e vendosur historinë në botën e marinarëve, anijeve, Marsejës dhe prostitucionit. Tolstoi i jep tregimit emrin e gruas: “Fransuaza”. Titulli i tij e zhvendos kështu qendrën e vëmendjes nga mjedisi ku ndodh tragjedia te personi të cilin ky mjedis pothuajse e ka zhdukur.
Në këtë mënyrë, Tolstoi nuk e “pastron” thjesht Mopasanin. Ai e riinterpreton horrorin e burimit. E ruan seksualitetin sepse pa të nuk ka zbulim, ruan “shtëpinë” sepse pa të nuk ka problemin shoqëror, e ruan marrëdhënien seksuale sepse pa të nuk ka katastrofë. Por gradualisht heq sugjerimin se kjo katastrofë zbulon diçka thelbësisht shtazarake për qeniet njerëzore. Në vend të kësaj, ajo zbulon pasojat e mosnjohjes së njerëzimit të tjetrit.
Rezultati është një ndryshim i thellë në atë se për çfarë bëhet fjalë në tregim. “Porti” i Gi dë Mopasanit fillon me portin, marinarët, bordellon dhe oreksin fizik të burrave që kthehen nga deti. Ai përfundon me trupin njerëzor të mposhtur nga zbulimi i rastësishëm i inçestit. “Fransuaza” e Lev Tolstoit fillon me pothuajse të njëjtën botë, por gradualisht e shndërron atë botë në një argument mbi njohjen e njëri-tjetrit. Prostituta që fillimisht shfaqet si një grua anonime bëhet Fransuaza. Fransuaza bëhet motra e Selestinit, dhe motra e Selestinit bëhet çelësi përmes të cilit ai detyrohet të njohë njerëzimin e grave të tjera përreth tij.
Prandaj, dy përfundimet duken pothuajse identike nga larg, por janë të ndryshme në drejtimin e tyre. Trupi i Mopasanit shembet nën absurditetin e tmerrshëm të asaj që ka ndodhur. Trupi i Tolstoi shembet pasi mendja ka kuptuar se çfarë do të thotë ajo ngjarje. Pikërisht në këtë ndryshim qëndron thelbi i rishkrimit: Gi dë Mopasan zbulon horrorin e mosnjohjes së një motre, ndërsa Lev Tolstoi e shndërron atë tmerr në një detyrim për të njohur qeniet njerëzore.
[1] Të gjitha citimet e marra nga “Fransuaza” e Lev Tolstoit burojnë nga përkthimi i kryer nga Bujar Hudhri në Numrin 398 të ExLibris.
