Rita Petro është një shkrimtare dhe poete shqiptare e vlerësuar me çmime dhe një pjesë e veprës së saj të jashtëzakonshme është përkthyer edhe në greqisht. “Lindur së prapthi” është një nga librat e saj të përkthyer dhe, në fakt, romani i saj i parë, me të cilin prezantohet si shkrimtare, pasi deri në vitin 2022, kur ky libër u botua për herë të parë në vendin e saj, ajo ishte veçanërisht e njohur, e dashur dhe popullore si një poete provokuese dhe subversive për temat që trajton.
“Anapodhojenimeni” ose “Lindur së prapthi”, siç është titulli origjinal i librit në shqip (“Born Backwards”, siç është përkthyer titulli në anglisht), kur u botua për herë të parë në Shqipëri, pati një sukses të madh dhe u prit shumë mirë nga publiku lexues. Gjithashtu, libri u nominua për Çmimin Evropian të Letërsisë 2024. Në Greqi u botua në vitin 2025 nga botimet “By the Book”, i përkthyer nga Nikos Katsalidas, dhe është tashmë mjaft i njohur dhe i dashur për lexuesin grek.
Në thelb, është një libër autobiografik, por nuk është vetëm kaq. Rrëfyesja është vetë autorja, e cila me vetëdije kthehet në të kaluarën e saj për të gjetur përsëri vajzën e vogël që ishte dikur dhe që kishte veçorinë se kishte lindur së prapthi, pra me këmbët përpara dhe jo me kokën. Këtë fakt autorja na e zbulon pothuajse që në fillim të librit. Kjo ndikoi edhe në mënyrën e saj të lëvizjes, pasi ajo filloi të ecte me duar, duke parë dhe zbuluar botën përreth me kokë poshtë, ndërsa shumë më vonë e gjithë kjo u korrigjua dhe ajo filloi të ecte normalisht, me këmbë. Pas këtij zbulimi domethënës, titulli i librit duket se nuk është veçse simbolik, që tregon rebelizëm; përkundrazi, pasqyron dhe një të vërtetë reale për vetë autoren: mënyrën se si ajo lindi, por edhe nofkën e parë që i vuri gjyshja nga ana e nënës.
Mënyra e rrëfimit të autores është shumë e gjallë, pa pretendime dhe qëllimisht e pafiltruar. Gjuha që përdor është e thjeshtë dhe pothuajse e përditshme, pasi synon të përcjellë me ndershmëri dhe qartësi të gjithë të vërtetën e viteve të foshnjërisë, fëmijërisë, adoleshencës dhe rinisë së saj. Është një zgjedhje që shpesh duket provokuese dhe subversive, pikërisht sepse bazohet në menjëhershmërinë dhe autenticitetin e asaj që hidhet në letër. Sigurisht, autorja bëhet më romantike në shumë pjesë, duke u përpjekur të balancojë prozën me poezinë, të cilën e do shumë. Kjo lidhet qartazi me natyrën e vetëdijshme konfesionale të rrëfimit të saj, e cila krijon një ngarkesë të fortë emocionale si për vetë autoren, ashtu edhe për lexuesin e librit të saj, që është edhe marrësi përfundimtar.
Megjithatë, ky libër nuk është vetëm një histori personale e vërtetë. Në të ndërthuren vazhdimisht shumë histori të tjera, të shkurtra e të ndryshme, nga jeta e të afërmve dhe miqve të rrëfyeses, apo edhe e njerëzve që ajo thjesht ka njohur. Ata janë lidhur në një mënyrë ose në një tjetër me të dhe kanë ndikuar në botën e saj emocionale, në rrugëtimin personal, por edhe në mënyrën e saj të perceptimit të shoqërisë, popullit të saj, atdheut, pushtetit, fesë, dashurisë, shfrytëzimit, vetëflijimit, heroizmit, jetës dhe vdekjes.
Libri përpiqet të pasqyrojë, të përshkruajë dhe të shpjegojë një epokë të tërë, një shoqëri të tërë njerëzish që vuajnë dhe, konkretisht, një brez të tërë – brezin e autores – që përjetoi dhe duroi realitetin e ashpër dhe kërcënues të Shqipërisë komuniste. Kufizimet, ndalimet, paragjykimet e shumta, varfëria dhe privimet, masat e rrepta dhe izolimi gjeografik, padrejtësia dhe ankthi për të tashmen dhe të ardhmen, konkurrenca dhe përkeqësimi i një sistemi politik, i cili funksiononte në kurriz të grupeve më të dobëta shoqërore dhe në favor të një pakice të privilegjuar, bëhen protagonistë të këtij rrëfimi.
Të gjitha shqetësimet, ambiciet, dobësitë, pritshmëritë e kota, zhgënjimet, përshtypjet personale dhe të vërtetat, të gjitha frikërat, hezitimet, konfliktet personale dhe eksperimentet erotike pasqyrohen me qartësi absolute, ndershmëri dhe një zhveshje provokuese në këtë libër, si një homazh për një brez të tërë njerëzish – brezin e autores – që arriti t’i mbijetojë dhe të përballojë një të kaluar të vështirë, e cila megjithatë pati një ndikim vendimtar mbi ta dhe formësoi qëndrimin dhe karakterin e tyre të sotëm.
Mesazhet e librit janë të shumta. Më i rëndësishmi prej tyre është se askush nuk mund ta ndiejë dhe ta përvetësojë vlerën e vullnetit të lirë, të mendimit dhe të veprimit, nëse nuk guxon më parë të lërë pas mbetjet e një të kaluare traumatike që ka përjetuar dhe që është përpjekur dhunshëm ta minojë dhe ta shtypë plotësisht.
Autorja synon të bëjë të qartë se nuk është as provokuese dhe as e dënueshme që dikush të dëshirojë ta njohë veten në thellësi, të kuptojë nevojat e veta, madje edhe ato më personale, pasi ky është një zhvillim i natyrshëm dhe kontribuon në pranimin e vetes si një qenie njerëzore e veçantë dhe autonome. Fakti që ajo vetë guxon të flasë për të gjitha këto, si dhe për përpjekjen e saj për të kërkuar autonominë e trupit dhe lirinë personale në përgjithësi, duke u rezistuar sfidave të vazhdueshme dhe të përsëritura të një bote mashkullore shpesh arrogante, është për t’u admiruar.
Në të njëjtën kohë, ajo pasqyron edhe ankthin e të gjitha grave, të cilat edhe sot vazhdojnë luftën për ta arritur këtë qëllim.
Libri, pavarësisht treqind e katër faqeve dhe shkrimit të thjeshtë, nuk rekomandohet për një lexim të shpejtë dhe sipërfaqësor. Dhe kjo, natyrisht, ia shton edhe më shumë vlerën. Ai kap të vërteta që janë të vështira për t’u shprehur, por që janë universale dhe u përkasin të gjithëve. Prandaj, ato depërtojnë menjëherë në mendjen e lexuesit, duke kërkuar një analizë dhe përpunim më të thellë, me synimin për të rritur vetëdijen e tij.
Së fundi, në libër mund të dallohet një gjendje e fortë melankolike, e cila shkaktohet në mënyrë të pashmangshme nga aktivizimi i kujtesës, që e kthen mendimin drejt një të kaluare të largët dhe traumatike. Megjithatë, libri mbyllet me një vështrim optimist të autores ndaj së tashmes dhe së ardhmes, ndaj mundësisë që secili të kërkojë një jetë më cilësore, më të bukur dhe më të ekuilibruar, ku marrëdhëniet e ndershme dhe të pastra njerëzore, si dhe liria personale e secilit, të jenë pjesë e domosdoshme dhe integrale e saj.
I uroj rrugë të mbarë librit!
