Përktheu Kadia Dedja
“Përkthim” nuk ka qenë gjithmonë një term i përdorur për përkthimin. Në latinisht, gjuha e parë perëndimore në të cilën u bënë përkthime në masë, ti mund të “ktheje” (vertere) një tekst, ose ta “jepje fjalë për fjalë” (verbum pro verbo reddere). Emri translatio i referohej në zanafillë një transferimi fizik, siç ende e përdorim për t’iu referuar “translacionit” (transferimit) të mbetjeve njerëzore. Termit modern latin traductio, burimi i fjalëve franceze traduction, italiane traduzione, spanjolle traducción, duket se i është dhënë kuptimi i tij aktual nga Leonardo Bruni, autori i një traktati me ndikim të vitit 1424 mbi përkthimin.
Damion Searls-i, i cili ka përkthyer një laureat të çmimit “Nobel”, beson se mjeshtëria e tij nuk ka të bëjë me shndërrimin dhe pasqyrimin e një teksti. Ka të bëjë me ngjalljen e përvojës së tij. “Septologjia” e Jon Fosse-së, seria me shtatë romane rreth artit dhe Zotit që ndihmoi autorin të fitonte çmimin “Nobel” në letërsi vitin e kaluar, ka si personazhe kryesore dy burra dhe një qen. Burrat janë të dy piktorë dhe çuditërisht, të dy quhen Asle. Qeni, megjithatë, është krejt i drejtpërdrejtë: duhet Bragi. Ai është shoku i gjithmbarshëm dhe me sy të zinj i Asle-it të parë, edhe pse i përket Asle-it tjetër, i cili është i sëmurë dhe nuk mund të kujdeset për të. Rrëfimi, si një lumë i qetë, ndërpritet, shumë ngjashëm me jetën reale, kurdoherë që Bragi duhet nxjerrë jashtë për të kryer nevojat, ose kur e ka lëpirë tasin e ujit gjersa e ka tharë, ose, me një shpeshtësi komike, por edhe paksa shqetësuese, shembet përdhe kur Asle-i ngrihet pa kujtuar se qeni është shtrirë në prehrin e tij. Dashuria e ashpër e Asle-it për Bragi-n, afria e tij fizike me krijesën e vogël, është shkruar me një ndjeshmëri kaq të thjeshtë, sa mund të thuash se Fosse është, mes veçantive të tjera, një adhurues i qenve.
Në variantin origjinal norvegjisht, Bragi shkruhet Brage (shqiptohet BROG-eh). Damion Searls-i, përkthyesi i Fosse-së, është përgjegjës për zanoren e re. Brage është perëndia nordike e poezisë, diçka që Searls-i nuk e kuptoi derisa ia tha Fosse, meqenëse emri tradicionalisht është shkruar, në anglisht, me “I”. Nëse do të përdorte drejtshkrimin norvegjez, arsyetoi Searls-i, lexuesit anglofonë mund të mendonin se fjala rimonte me “rage” (tërbim) ose “page” (faqe) – fjalë dukshëm të pahijshme për një qen të hijshëm. Përdorimi i variantit tipik anglisht do t’i lejonte ata që e dinin të kuptonin lidhjen mitike dhe kjo kishte avantazhin shtesë të rimimit me “doggie”, nëse gemton sytë. “Nuk do ta di kurrë me siguri, por jam i bindur se lexuesit në gjuhën angleze nuk do ta kishin dashur Brage-un aq sa e duan Bragi-n dhe ai ndryshim i emrit ishte një nga vendimet më të mira të përkthimit që kam marrë në ata libra”, – shkruan Searls-i në esenë e tij të re mbi mjeshtërinë, “Filozofia e përkthimit” (Yale).
Përkthimi është njëfarë këlyshi në familjen letrare, shpesh i perceptuar më shumë si punë e rëndomtë sesa si vepër arti. Praktikuesit e tij rrallë kanë marrë vëmendje për diçka tjetër përveçse për shtrembërim dhe shumë do të pajtoheshin me pohimin e George Eliot-it se “një përkthyes i mirë është pafundësisht poshtë njeriut që krijon vepra të mira në origjinal”. (Vetë Eliot-i përkthente nga gjermanishtja dhe latinishtja.) Vepra kaotike dhe brilante “Pas Babelit” e George Steiner-it ishte trajtimi i parë gjithëpërfshirës i këtij subjekti kur u botua, më 1975. Disa përkthime, dhe përkthyes, në të vërtetë, morën famë – përkthimi i Ovidit nga Arthur Golding-ut, Homeri i Alexander Pope-it, Proust-i i C. K. Scott Moncrieff-it – por traktati historik i vitit 1995 i Lawrence Venuti-t, “Padukshmëria e përkthyesit”, e përmblodhi pak a shumë historinë e përkthimit në titullin e tij.
Në Shtetet e Bashkuara është vlerësuar se rreth tre për qind e librave të botuar çdo vit janë përkthime dhe më pak se pesë për qind e titujve të recensuar në New York Times Book Review, sipas një studimi, janë shkruar fillimisht në gjuhë të tjera përveç anglishtes. Por përkthyesit janë përherë e më të dukshëm në sferën publike. Richard Pevear-i dhe Larissa Volokhonsky janë bërë persona të famshëm letrarë për përkthimet e tyre të klasikëve rusë, ashtu si Ann Goldstein-i për Elena Ferrante-n e saj dhe Edith Grossman-i për “Don Kishotin” e saj. Emily Wilson-i, përkthyesja e parë femër e “Odisesë” në anglisht, u paraqit në këtë revistë dhe pothuajse në çdo media tjetër. Përkthyesit janë bërë po ashtu më të zhurmshëm. Në vitin 2021, Jennifer Croft-i, përkthyesja në anglisht e nobelistes polake Olga Tokarczuk, deklaroi se nuk do të pranonte të përkthente një libër nëse emri i saj nuk do të shtypej në kopertinë. “Jo vetëm është mungesë respekti ndaj meje, – shkroi ajo në Twitter, – por është edhe një dëm për lexuesin, i cili duhet të dijë se kush i zgjodhi fjalët që do të lexojë”.
Ka lindur një nënzhanër i ri i librave nga përkthyesit mbi përkthimin, duke përfshirë manifeste si “Pse përkthimi ka rëndësi” (2010) i Edith Grossman-it dhe “Simpati për tradhtarin” (2018) i Mark Polizzotti-t, studime teorike si “A është ai një peshk në veshin tënd?” (2011) i David Bellos, dhe ese memoaristike si “Ky art i vogël” (2017) i Kate Briggs-it, “Pesëdhjetë tinguj” (2021) i Polly Barton-it dhe “Flakëritje: Një ditar përkthimi” (2022) i Daniel Hahn-it. Në fillim të këtij viti, Croft-i madje botoi “Zhdukja e Irena Rey-t”, një roman rreth një takimi (një rrëmuje) përkthyesish letrarë që vihen në kërkim të autores, veprën e së cilës e përkthejnë secili në gjuhë të ndryshme.
Searls-i, i cili përkthen nga gjermanishtja, holandishtja dhe frëngjishtja, përveç norvegjishtes, nuk bën as një apologji, as një teori, as një histori, por, përkundrazi, një “filozofi” përkthimi. Më saktësisht, ai ofron një “fenomenologji” të përkthimit, duke huazuar një term të popullarizuar nga filozofi francez Maurice Merleau-Ponty. Fenomenologjia nuk është studimi i asaj se si bota mund të perceptohet në mënyrë abstrakte – mendoni se si Rene Dekarti teorizoi një boshllëk absolut midis mendjes dhe trupit – por i përvojës sonë aktuale në botë. Për Searls-in, përkthimi është fenomenologjik, sepse lidhet rrënjësisht me përvojën: përvojën e përkthyesit gjatë leximit të origjinalit, i cili pastaj rikrijohet për një lexues të ri. Përkthimi është “diçka e tillë si të lëvizurit nëpër botë, jo diçka si të zgjedhurit nga një listë opsionesh”. “Nuk ka rregulla, – shkruan Searls-i, – vetëm vendime”.
“Përkthim” nuk ka qenë gjithmonë një term i përdorur për përkthimin. Në latinisht, gjuha e parë perëndimore në të cilën u bënë përkthime në masë, ti mund të “ktheje” (vertere) një tekst, ose ta “jepje fjalë për fjalë” (verbum pro verbo reddere). Emri translatio i referohej në zanafillë një transferimi fizik, siç ende e përdorim për t’iu referuar “translacionit” (transferimit) të mbetjeve njerëzore. Termit modern latin traductio, burimi i fjalëve franceze traduction, italiane traduzione, spanjolle traducción, duket se i është dhënë kuptimi i tij aktual nga Leonardo Bruni, autori i një traktati me ndikim të vitit 1424 mbi përkthimin. Sipas një rrëfenje, humanisti italian e keqkuptoi paksa kuptimin e foljes traducere, e cila, në tekstin e lashtë romak që po lexonte, nënkuptonte diçka më shumë, si “të rrjedhësh nga”. Ironia, megjithëse e volitshme, është ndoshta shumë e bukur për të qenë e vërtetë.
Jo vetëm që përkthimi quhej ndryshe: ai, gjithashtu, nënkuptonte diçka tjetër. Siç e përshkruan Searls-i, i cili joshej shumë nga puna e teoricienit francez të shekullit të njëzetë Antoine Berman, përkthimi ishte fillimisht çështje përmbajtjeje, dhe vetëm më vonë çështje forme. Ciceroni besonte se kuptimi duhej të përkthehej për kuptim, jo duke “i numëruar fjalët për lexuesin”, por “duke i peshuar ato”. Disa shekuj më vonë, Shën Jeronimi, autor i përkthimit të shkëlqyer latin të Vulgatës së Biblës, argumentoi se përkthimet e mistereve duhet të bëhen fjalë për fjalë, por çdo gjë tjetër duhet të jetë, siç rekomandonte Ciceroni, kuptim për kuptim. Kishte një besim të lehtë në antikitet, e deri në Rilindje, që përkthimi ishte në të vërtetë i mundur – megjithëse gjuha moderne mund të duhet të zgjatet për të strehuar pasurinë semantike dhe autoritetin klasik të origjinalit.
Gjatë kohës kur Kolombi zbuloi Botën e Re, përkthimi filloi të merrte disa tipare të ngjashme me shtrirjen e tij bashkëkohore. “Tani objekti i përkthimit ishte vepra, – shkruan Searls-i, – me shkrirjen e pandashme të formës dhe përmbajtjes, trupit dhe shpirtit, dhe përkthimi u bë detyra e ruajtjes së shpirtit ose thelbit të origjinalit në një trup krejtësisht të ri”. Në Rilindje, përkthimi mori shumë vrull teksa humanistët rizbuluan gjuhën e lashtë greke, përkthyen me shumicë në latinisht dhe filluan të sillnin letërsinë, filozofinë dhe historinë në gjuhët e folura të Europës. Në të njëjtën kohë, reformatorët fetarë, si William Tyndale dhe Martin Luther, dhe, më vonë, një komision përkthyesish të mbledhur nga mbreti James, përkthyen Biblën në gjuhët e njerëzve të zakonshëm.
Përkthimi atëherë ishte shumë më i rrezikshëm se sot: një recension i keq do të ishte shqetësimi më i vogël i një përkthyesi. Në vitin 1536, Tyndale u dogj në turrën e druve. Dhjetë vjet më vonë, Étienne Dolet, një përkthyes francez dhe një teoricien i hershëm i këtij arti, u akuzua për herezi për variantin e tij të Platonit; ai u var dhe që të mos lihej hapësirë për aludim, u dogj në turrën e druve. Këta janë, siç thekson Mark Polizzotti, martirët e parë të përkthimit. Problemi nuk ishte se ata përkthenin keq, por, përkundrazi, se përkthimet e tyre destabilizonin thuajse monopolin e Kishës Katolike mbi leximin dhe interpretimin e shkrimit të shenjtë – ose sfidonin drejtpërdrejt dogmat e Kishës. Në të njëjtën kohë, megjithatë, përkthimi – fillimisht nga gjuhë provinciale si hebraishtja dhe greqishtja në gjuhën universale të latinishtes – ndihmoi që Bibla të përhapej përtej origjinës së saj lokale. Që nga fillimi, përkthimi ka qenë një lloj pazari faustian.
Gjërat ndryshuan, siç ndodh shpesh, në supën shpirtërore të Sturm und Drang[1], në Gjermaninë e fundit të shekullit XVIII dhe fillimit të shekullit XIX. Romantikët gjermanë e lidhën idenë e “gjuhës amtare” me “racën” dhe me shtetin kombëtar në bulëzim. Sipas mendimit të tyre, gjuha evoluoi nga një mjet i thjeshtë shprehjeje në një mjet “me anë të të cilit njeriu i jep formë në të njëjtën kohë vetes dhe botës”, siç tha Wilhelm von Humboldt-i, vëllai i Aleksandrit, përkthyes dhe gjuhëtar. Shtyllat ideologjike moderne të përkthimit – si një operacion i mbarsur që transporton shprehjet e një personi të ndërlikur në një strukturë unike kulturore – fillojnë këtu.
Kështu vepron suaza bazë që teoricienët dhe në të vërtetë, shumë përkthyes dhe kritikë, ende e përdorin. Një moment kyç u shënua në një leksion të vitit 1813, “Mbi metodat e ndryshme të përkthimit” të Friedrich Schleiermacher-it. Schleiermacher-i, një filozof gjerman, deklaroi që “ose përkthyesi e lë autorin në paqe, sa më shumë të jetë e mundur, dhe e afron lexuesin drejt tij; ose e lë lexuesin në paqe, sa më shumë të jetë e mundur, dhe e afron autorin drejt tij”. Në këtë këndvështrim, përkthimi është në rastin më të mirë një tërheqje litari, në rastin më të keq një lojë me rezultatin zero. Lawrence Venuti i shpjegoi këto alternativa si “zbutje” dhe “huajëzim”. Një përkthim “huajëzimi” – që të sjell më afër tekstit, që nuk të lë të harrosh kurrë se është një përkthim – mund t’i çorodisë lexuesit në mënyrë të frytshme, por ndoshta edhe mund t’i zvarrisë, kurse një përkthim “zbutjeje” mund të dëmtojë origjinalin.
Praktikisht, është e vështirë të thuhet se çfarë do të thotë kjo. Sa njohuri kulturore mund të pretendosh nga një lexues? “Tasqebap” nuk ka nevojë të përkthehet si “supë me mish dhe me spec të kuq”, vëren Searls-i. Nga ana tjetër, kam lexuar mijëra faqe letërsi norvegjeze dhe ende nuk e di vërtet çfarë është lutefisk. Stili është një problem më i vështirë. Natyrisht, fjalia e vetme vigane e “Septologjisë” është qëllimisht ekstreme. Por sa e gjatë duhet të jetë një fjali e përkthyer e Prustit që të jetë prustiane pa qenë e mbrapshtë? Çfarë bën me dialektin apo me shakatë e pista? Sa shumë përkthim është tepër?
Dijetarët pëlqejnë t’ju kujtojnë se një nga fjalët antike greke për përkthimin është metafora. Përkthimi është metaforë dhe mund të kurthohet nga kornizat konceptuale të përdorura për ta përshkruar atë. Merrni, për shembull, nuancat ushtarake të termit “gjuhë objekt” të përdorur përgjithësisht. Ose merrni parasysh nocionin e përkthimit “besnik” i cili, siç ka shkruar Emily Wilson-i, nënkupton që përkthimi është i gjinisë femërore, që mund ta tradhtojë origjinalin mashkullor (pra, shprehja e vjetër italiane traduttore, traditore “përkthyes, tradhtar”). Servantesi, te “Don Kishoti”, krahason të lexuarit e një përkthimi me “të parët e një cope sixhadeje flamande nga ana e gabuar”, ku “bukuria dhe rigoroziteti i veprës mbulohet”.
Searls-i kërkon një riradhitje dhe e gjen atë në fenomenologji. Në terma fenomenologjikë, nuk ka kufij midis mendjes dhe botës: ato pleksen të dyja. Searls-i jep shembullin e volitshëm të një karrigeje. Kur shihni një të tillë, ju nuk “po përballeni me të ‘dhëna shqisore’, siç u pëlqen filozofëve të thonë, të cilat pastaj i përpunon truri im i superkompjuterit”. Përkundrazi, thjesht po shihni “një vend për t’u ulur. Kjo është çfarë do të thotë të shohësh një karrige”. Ti e identifikon një karrige si gjënë në të cilën ulesh. Kjo është “përdorshmëria” e saj, thotë Searls-i, duke huazuar një term të trilluar nga psikologu amerikan James J. Gibson, i cili fillimisht e sajoi atë gjatë Luftës së Dytë Botërore, teksa studionte se si e perceptojnë mjedisin e tyre pilotët ushtarakë. Kjo qasje ndaj perceptimit ka dobinë e prishjes së dallimit midis vetes dhe botës: një karrige në të gjithë karrigësinë e saj nuk ekziston pa një perceptues që e sheh atë si diçka për t’u ulur; një karrige është përdorshmëria e një vendi për t’u ulur.
Ç’lidhje ka kjo me përkthimin? Të lexuarit, thekson Searls-i, është një formë perceptimi dhe një tekst është si një botë. Fjalët dhe shprehjet paraqesin përdorshmëri që lexuesit i përvetësojnë teksa ecin përpara. Pra, një përkthyes nuk është thjesht një ndërmjetës leksikor, që interpreton fjalët njëra pas tjetrës. Përkundrazi, një përkthyes është një lexues që rikrijon rrugën e vet përmes botës tekstuale të një libri. “Të gjitha dilemat filozofike rreth asaj nëse përkthimi ‘pasqyron’ apo, në vend të kësaj, ‘transformon’ atë që është në origjinal duhen lënë mënjanë”, – deklaron Searls-i. Për Merleau-Ponty-n, bota as nuk gjendet e as nuk krijohet nëpërmjet përvojës, por zbulohet, zhvillohet, shkruan Searls-i, sikur të ishte një fotografi. Ai sugjeron se përkthimi bën diçka të ngjashme, duke “zhvilluar” origjinalin sikur të ishte një negativ fotografik.
Praktikisht, pra, përkthyesi lexon me synimin për të kuptuar përdorshmëritë e ofruara nga një tekst – për të rikrijuar potencialet e tij, në vend që thjesht të ofrojë një ekuivalent leksikor. “Ne nuk përkthejmë fjalët e një gjuhe, përkthejmë përdorimet e gjuhës”, – shkruan Searls-i. Çështja nuk është thjesht të kapësh çfarë shpreh një tekst, por të riprodhosh se si ajo shprehet në kontekst. Një mënyrë se si e përshkruan Searls-i këtë, duke huazuar një term nga Gertrude Stein-i, është si “forca” e tekstit. Në një përkthim, edhe ato që duken si divergjenca ose gabime të vërteta në nivelin e një fjale të vetme mund të jenë më së miri pjesë e asaj që duhet të bëni për të rikrijuar të njëjtën forcë në anglisht”, – shkruan Searls-i. Ai tregon ripërkthimin e tij “Leksione të profesionit” të Max Weber-it, të mbajtura para audiencës së gjerë midis viteve 1917 dhe 1919 – një vepër e mbushur me ide, po, por edhe me shumë retorikë. Në një pasazh, një përkthim ekzistues thoshte: “Mund të shohim shumë qartë se zhvillimet e fundit po lëvizin në të njëjtin drejtim si…” (Nun können wir… mit Deutlichkeit beobachten: daß die neueste Entwicklung… in der Richtung der [X] verläuft.) Searls-i e përmblodhi këtë në: “Trendi i qartë është drejt…” Ai beson se varianti i tij bën atë që bën origjinali: na çon nga një ide në tjetrën në një gjuhë akademike të besueshme. Por e bën këtë në mënyrën që do ta bënte Weber-i nëse do ta mbante fjalimin në anglisht, sot, në vend që ta përkthente gjermanishten e fillimit të shekullit të njëzetë në anglisht.
Të konceptuarit e gjuhës si diçka me të cilën mund të flirtosh dhe të përleshesh, në vend të një mbushullie fjalësh të thata fjalori, ndihmon gjithashtu në zgjidhjen e çështjes së vjetër të koktejit nëse gjithçka mund të përkthehet. Çfarë bëni me një kompozitë gjermane me tri pjesë, ose me termin legjendar eskimez të dyzetenëntë për borën? Searls-i rrëfen një histori nga një bisedë që ai pati me dramaturgun austriak Clemens Berger, i cili i tregoi publikut për një fjalë (mamihlapinatapai) nga një gjuhë indigjene (Yagán) në Patagoninë Jugore. Berger-i sqaroi se fjala i referohej “e po, kur një burrë dhe një grua janë në një bar, dhe ai e shikon atë, dhe ajo e shikon atë, dhe ata shikojnë njëri-tjetrin dhe shikimet e tyre thonë, mirë, jam e interesuar për ty, por ti duhet të bësh hapin e parë dhe të vish tek unë. Fjala do të thotë këtë”. Publiku qeshi – dhe Searls-i theksoi se, duke treguar se mamihlapinatapai nuk mund të përkthehet, dramaturgu, në fakt, e kishte përkthyer atë: nuk mund të jepej me një fjalë të vetme, por termi bënte atë që duhej të bënte. Të menduarit në këtë mënyrë i lejon përkthyesit të kapërcejnë, ose thjesht të injorojnë, shumë probleme të koklavitura.
Filozofia e Searls-it është, në fund të fundit, një filozofi lirie – për të shkuar përtej ekuivalencës së thjeshtë, për të përkthyer si një tekst komunikon në vend të thjesht asaj që thotë. Me fjalë të tjera, liri për të bërë atë që kanë bërë gjithmonë përkthyesit e mirë letrarë. Disave mund t’u duket e habitshme kjo liri, madje alarmante, veçanërisht kur bëhet fjalë për tekste kuptimi i të cilave nuk është thjesht produkt i përvojës së lexuesit, por është i ndërthurur ngushtë në strukturën e tyre të saktë verbale. (Një filozof teksa recensonte botimin e Searls-it të veprës “Tractatus Logico-Philosophicus” të Wittgenstein-it vëren se “rrjedhshmëria” herë pas here zbuluese e përkthimit mund të çojë gjithashtu në “keqkuptime ndonjëherë lakuriqe”.) Por për Searls-in është e pashmangshme që çdo përkthim të jetë thellësisht subjektiv. “Të gjithë përkthyesit janë besnikë, – shkruan Searls-i, – por në gjëra të ndryshme: në çfarëdo që e mendojnë se është më e rëndësishme për t’u ruajtur”. Mund të jetë diçka aq e madhe sa politika gjinore tek Odiseja, ose aq e vogël sa ajo “I” që tundet si bisht në fund të emrit të Bragi-t.
Pra, kjo është gjithashtu një filozofi besimi. Lexuesit duhet ta marrin të mirëqenë se varianti i përkthyer është i ngjashëm me origjinalin, dhe autorët – e po, autorët thjesht duhet të dorëzohen dhe të durojnë. Përkthyesit gjithashtu duhet të kenë besim te vetja, dhe të angazhohen në të përkthyerit e përvojës së tyre të një romani, një eseje apo një poezie, në vend që të përpiqen të zhduken në tokën e askujt mes gjuhëve. Në fakt, dukshmëria mund të jetë çelësi i mbijetesës së tyre teksa përkthyesit e drejtuar nga inteligjenca artificiale përmirësohen dhe tejkalojnë kërkimin thjesht të ekuivalencës me mjete si Google Translate. Siç ndodh shpesh, inteligjenca artificiale nuk po e ndryshon aq shumë lojën sa po e ekzagjeron një dinamikë që është tashmë në veprim: një përkthim i mirë mbështetet po aq shumë te jeta, përvoja dhe personaliteti sa një shkrim i mirë. Thuhet se Robert Frost-i ka thënë se “poezia është ajo që humbet në përkthim”. Por, mund të thotë Searls-i, kjo është e vërtetë vetëm nëse humbet edhe përkthyesi.
[1] Në fund të shek. XVIII, në Gjermani u zhvillua lëvizja letrare “Sturm und Drang” (Stuhi dhe vrull), që e mori emrin nga drama me të njëjtin titull e shkrimtarit Maximilian von Klinger (1752-1831). (Shënim i përkthyeses.)
