Përgatiti dhe bisedoi Xhoina Salaj
Liza Brozi (Vdekja e kukullës) dhe Xhensila Dautllari (Anahera, e fshehta në godinën e pestë), fituese të Fondit për Krijimtarinë Letrare për të Rinj nga QKLL-ja, rrëfejnë ekskluzivisht në ExLibris për debutimin e tyre, errësirën dhe sekretin si materie letrare, disiplinën dhe imagjinatën, si dhe përgjegjësinë që sjell fjala e botuar në zanafillën e një rruge letrare.
Me përmbledhjen me tregime “Vdekja e kukullës”, Liza Brozi hyn në letërsinë shqipe si një zë i veçantë, i errët dhe thellësisht intim. Libri, fituese i Fondit për Krijimtarinë Letrare për të Rinj nga QKLL-ja, është ndërtuar në një hark kohor prej gati shtatë vjetësh, çka i jep atij dendësinë emocionale dhe pjekurinë e një vepre që nuk është ndërtuar veç për të kënaqur shpirtin krijues, por, tullë pas tulle për të marrë formën e duhur, që të shkrihej sa më e plotë dhe siç i ka hije, deri te fundi i segmentit: lexuesi.
Si autore e re, që në librin e parë Brozi shfaq një vetëdije të qartë për zërin e saj letrar dhe për territorin estetik ku dëshiron të lëvizë. Proza e saj nuk kërkon të kënaqë pritshmëri mase apo modele të rrëfimit bashkëkohor, por ajo shkruan nga një hapësirë e brendshme, shpesh e errët, ku shkrimi funksionon fillimisht si nevojë shpirtërore dhe vetëm më pas si akt komunikimi me lexuesin. Ky raport intim me tekstin e bën “Vdekja e kukullës” të duket më shumë si një çlirim sesa si një debutim strategjik.
Tregimet e saj hapin një univers gotik-magjik, ku kukullat flasin, objektet janë të veshura gjithë kujtime, trupat varrosen dhe zhvarrosen bashkë me traumat e tyre, ndërsa personazhet, shpesh pa emra dhe pa identitete të plota, enden si hije në hapësira pa gjeografi të caktuar. Errësira nuk shfaqet si efekt estetik, por gjendje mendore dhe shpirtërore: një mënyrë për të dëgjuar botën nga brenda, aty ku zërat nuk kuisin, por pëshpërijnë.
Në këtë intervistë, Liza Brozi flet për procesin e gjatë të shkrimit, për raportin me errësirën, imagjinatën dhe traumën, për personazhet që nuk pranojnë të kontrollohen nga autorja dhe për librin e parë si një çlirim shpirtëror, por edhe si fillimin e një prove shumë më të gjatë letrare.
Xhoina: E dashur Liza, “Vdekja e kukullës” është libri yt i parë në prozë dhe njëkohësisht fitues i Fondit për Krijimtarinë Letrare për të Rinj nga QKLL-ja. Si e përjetove këtë dyzim: debutimin letrar dhe vëmendjen institucionale? A ndjeve përgjegjësi, presion, apo liri më të madhe për të shkruar pikërisht ashtu siç ta kishte ënda?
Liza: “Vdekja e kukullës” u krijua në një hapësirë shumë intime dhe të gjatë kohore. Tregimi më i hershem është shkruar në vitin 2018 dhe ai më i vonë në 2025-ën. Më shumë sesa ideja e një botimi, të gjitha u shkruan si një nevojë shpirtërore, gjë e cila u zgjat në kohë derisa arriti në atë pikë sa procesi i rishikimit të tregimeve u bë pak i lodhshëm, sa nuk kisha më çfarë të hiqja e çfarë të shtoja, por ndjeva dëshirën që këto tregime të mos më përkisnin më vetëm mua. Dhe ishte një çlirim. Në momentin që libri im u zgjodh si një ndër librat fitues nga juria e Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit, në vetvete më dha njëfarë qetësie dhe sigurie, që tregimet e mia të ishin edhe për të tjerët. Ishte një aprovim.
Xhoina: “Vdekja e kukullës” krijon ndjesinë e hyrjes në një rruzull tjetër, ku logjika e zakonshme zëvendësohet nga ligje të errëta. Si u ndërtua kjo botë për ty? Ishte një univers i mirëmenduar që në fillim, apo u formësua tregim pas tregimi, duke t’i diktuar vetë rregullat? A ndjeve ndonjëherë nevojën t’i vendosje kufij imagjinatës, apo e lejove të të çonte deri në skaj?
Liza: Thuhet se një autor i mirë është 20 për qind vetja në tregimet e tij, gjithçka tjetër është pjellë e imagjinatës. Mirëpo unë kam dashur që personazhet e mia ta zgjedhin vetë rrugëtimin e tyre, me gjithë idealizimet dhe humbjet, me gjithë rënien duke e thyer shpesh krenarinë, shpirtin, ëndrrën, hundën… Personazhet e mia shpesh nuk duan të shkojnë atje ku dua unë. Nëse në fillim ndërtoj një rrugë për ta, ata krijojnë një shteg të cilin unë më parë nuk e njihja. Nuk i mbaj dot për dore, sepse ata nuk janë më unë. Ka raste që nuk e di se çfarë do të ndodhë në rreshtin pasardhës, sepse personazhet ndjekin logjiken e tyre. Vendosa t’i lë të lirë, në mënyrë që ata të mos më fajësonin për humbjen e tyre. Pra, në njëfarë forme ata nuk janë unë dhe unë nuk jam ata, por kemi jetuar një territor të përbashkët derisa ata u shkëputen prej meje dhe unë u shkëputa prej tyre, në momentin që u bënë tregime.
Xhoina: Një përmbledhje tregimesh kërkon një ekuilibër të vështirë mes pavarësisë së secilit tekst dhe koherencës së librit si tërësi. Cilat kanë qenë sfidat kryesore gjatë këtij procesi: përzgjedhja e tregimeve, renditja e tyre, apo vendimi se kur një tregim është me të vërtetë i përfunduar?
Liza: Sfida kryesore është procesi i rishkrimit dhe idesë që një libër ose një tregim nuk është kurrë i përfunduar. Është një nevojë dhe një dyshim sa herë që i rikthehesh një tregimi, për të gjetur atë që nuk shkon, dhe gjithmonë do të jetë diçka që nuk shkon, sepse edhe gjendja jonë është e ndryshueshme. Duke qenë se shkruaj rrallë prozë, edhe përzgjedhja e tregimeve nuk ka qenë e vështirë, më është dashur të heq vetëm katër prej tyre, të cilët në procesin e rishikimit nuk i rezistuan më përzgjedhjes. Kjo ka ndodhur në një mënyrë natyrale dhe gjakftohtë, dhe nuk ndiej ndonjë pendesë, se nuk po ma jepnin më atë emocionin kur ishin shkruar.
Xhoina: Libri yt përdor një estetikë gotike dhe magjike, por pa rënë në klishe apo efekte të lehta. Errësira nuk shfaqet si tronditje e menjëhershme, por si një shqetësim elegant që ndjek lexuesin. Çfarë përfaqëson për ty gotikja: një gjuhë shprehjeje, një mënyrë të menduari për botën, apo një hapësirë ku mund të thuhet ajo që realiteti nuk e përballon dot?
Liza: Gotikja nuk është vetëm një dekor estetik, por edhe një mënyrë e të dëgjuarit të botës nga brenda, aty ku zërat nuk bërtasin, por pëshpërijnë. Është e çuditshme se si ndonjëherë prania jonë bëhet më e ndjeshme, më e bukur, më rebele në qetësinë e natës. Nuk di të kem një tregim që është shkruar ditën me diell. Nëse do të kisha mbajtur një ditar të kohëve kur jam në gjendjen më të mirë për të shkruar, sigurisht që do të mbizotëronte nata. Errësira është një gjendje prej ku besoj se rrjedh edhe estetika gotike dhe magjia e asaj që ditën na duket absurde dhe e largët. Si kuptim i parë, errësira e çon trurin drejt një misteri, drejt një errësire të një dimensioni tjetër. Ndoshta tregimet e mia nuk do ta kishin këtë formë, nëse unë nuk do ta doja kaq shumë errësirën, dhe nëse do të zgjidhja t’i shkruaja ato në një kohë të relaksuar pushimesh verore, në një hotel buzë detit.
Xhoina: Shkrimi, veçanërisht në prozë, shpesh është një proces i ngarkuar emocionalisht. A ka pasur tregime që të kanë lodhur më shumë sesa të tjerat, qoftë emocionalisht apo teknikisht? Si e ke kuptuar kur një tekst duhet lënë të pushojë dhe kur duhet rishkruar?
Liza: Tregimi “Njollat”, më i hershmi ndër to, më ka lodhur emocionalisht më shumë se çdo tregim tjetër, fillimisht për tematiken e ndjeshme që ka, por edhe për dramën njerëzore që mbart. Kjo dramë përcillet dhe shihet me sytë e një vajzë të vogël pesëvjeçare. Të gjitha etapat e ngjarjes shihen dhe përjetohen nga një vajzë, që nga fëmijëria e deri në rritjen e saj. As vetë nuk e di pse kam zgjedhur ta torturoj një personazh duke i krijuar histori njëra pas tjetrës. Kjo më bën të ndihem në një borxh emocional edhe me lexuesin, për të gjithë rrjedhën e ngjarjeve në atë tregim. Një tregim tjetër ku gjithashtu kam pasur një vorbull emocionesh është “Gruaja dhe lumi”, i cili kur u shkrua, qe si një ironi për veten, por me kohen kuptova se gruaja e tregimit nuk mund të isha më unë, por çdokush tjetër që ka krijuar një grua të tillë brenda botës së saj. Dhe për këtë arsye zgjodha të isha bujare me veten, duke e lënë gruan e lumit të lirë të shkonte pas rrjedhës dhe të shkëputej prej meje, njësoj si flokët kur i presim. Të gjitha tregimet e kanë pasur kohën e tyre të pushimit.
Xhoina: Nga tregimi në tregim shfaqen kukulla që flasin, objekte që komunikojnë, kafka, fantazma, pallto, elemente që duken më të gjalla se vetë njerëzit. Çfarë të tërheq te ky kufi i paqartë mes së gjallës dhe së pajetës? A janë këto objekte zëvendësime të njerëzores, apo mënyra për të folur për vetminë, frikën dhe fragmentimin e individit bashkëkohor?
Liza: Njeriu në tërësi nuk e njeh formën e tij të vërtete. Shpeshherë ne habitemi nga mendimet tona, kur nuk arrijmë të gjejmë burimin prej nga rrjedh e vërteta, por edhe imagjinata. Kukulla është simbol i zërit të brendshëm, që me kalimin e kohës mbytet nga zhurmat e jashtme, derisa një ditë vdes. Qoftë kafka, palltot, fantazmat dhe kukullat, dikur kanë qenë të gjalla. Të gjitha këto elemente të fragmentizuara shkëpusin kujtime individësh; edhe kujtimet në përditshmërinë e një njeriu, personazhe në jetën e dikujt tjetër tashmë.
Xhoina: Shumë nga personazhet e librit nuk kanë emra, ose mbeten në iniciale të vagullta, duke u shndërruar më tepër në gjendje shpirtërore sesa në figura konkrete. Ishte kjo një zgjedhje e qëllimshme për t’i bërë më universale, apo një domosdoshmëri e vetë tregimeve? Çfarë humb dhe çfarë fiton një personazh kur i hiqet identiteti i plotë?
Liza: Personazhet e mi nuk janë të plotë, atyre gjithmonë u mungon diçka të cilën e kërkojnë me ngulm. Kjo mungesë fillon që me identitetin e tyre, ata nuk i përkasin askujt, madje as kohës në të cilën jetojnë. Ata ndihen më të lirë kur nuk kanë identitet, marrin frymë lirshëm, sepse nuk duan që askush t’ua zërë frymën duke i matrikulluar. Ata lëvizin si hije. Unë e di që Zoti tek tregimi “Muri i turpit” ishte brun dhe me sy blu, por çdo lexues e imagjinon sipas dëshirës së tij. Gjithashtu, edhe te “Pasanikja e Zotit”, N-ja nuk beson në dashuri, por beson që një vajzë e re duhet të martohet, të blejë parfume dhe bizhuteri, e gjithashtu të rindërtojë jetën e saj mbi gërmadhat e luftës. Një personazh pa identitet nuk humb asgjë, sepse atij i krijohet një identitet i ri nga informacionet e fragmentuara, të cilët kanë më shumë histori brenda sesa emri apo mbiemri i munguar.
Xhoina: Motivi i varrosjes dhe zhvarrosjes, i trupit që zhduket ose rikthehet, përsëritet në disa tregime. A qe ky një simbol i frikës nga harresa, apo nga ajo që shoqëria përpiqet ta mbulojë? Si e shikon marrëdhënien mes trupit dhe traumës në prozën tënde?
Liza: Trupi është një arkiv i heshtur, ne nuk mund të ikim prej diçkaje që nuk e themi; e njëjta formë perceptimi është edhe për personazhet. Trauma ka vetëm një moshë, moshën në të cilën ndodh dhe duket sikur gjithçka ngrin aty. Është një venë e bllokuar që ndalon gjakun e shëndetshëm të kalojë në të. Ajo çfarë varroset, zhvarroset për të dëshmuar një traumë, për të zbuluar një mister, për të pastruar një ndërgjegje. Pikërisht edhe atëherë kur shoqëria përpiqet ta mbulojë, jo prej turpit më shumë sesa prej hipokrizisë. Ajo çfarë harrohet, rrezikon të përsëritet dhe kthimi te pika zero nuk është asgjë tjetër veçse një vazhdimësi ciklike e traumave të përsëritura. Po jo, personazhet janë të përgatitur të vuajnë deri në fazën kur nuk u dhemb më, jo si të pafuqishëm, por si krijesa njerëzore me të gjitha nuancat e tyre.
Xhoina: Në libër nuk përmendet asnjë vend i caktuar shqiptar, çka i jep veprës një frymëmarrje jashtë gjeografisë dhe një ndjesi europiane, bashkëkohore. Ishte shmangia e vendndodhjes e vetëdijshme, apo thjesht një pasojë natyrore e botës që po ndërtoje? Si e sheh raportin mes letërsisë shqipe dhe nevojës për të dalë nga kufijtë hapësinorë tradicionalë?
Liza: Mospërmendja e një gjeografie të caktuar ka qenë sa natyrale, aq edhe e vetëdijshme, për faktin që personazhet nuk janë të detyruar të mbajnë mbi kurriz stereotipa të një mentaliteti apo kulture të caktuar. Ata veprojnë sipas nuhatjes së tyre, pa vënë në përgjegjësi norma morale, fisnore, krahinore apo më gjerë. Vetëm në dy tregime janë përcaktuar vendndodhjet, te “Muri i turpit”, ku bëhet fjalë për Murin e Berlinit, dhe te “Vila 14”, ku ngjarjet zhvillohen në Italinë e pas Luftës së Dytë Botërore. Dhe kjo e thënë vetëm në një fjali, me nëntekst, kur i referohet hijes se një gazetareje që ka jetuar në kohën e Benito Musolint. Në të gjitha tregimet e tjera, personazhet kanë një shtëpi që i përket secilit dhe kanë një gjuhë që flitet nga gjithkush. Letërsia shqipe, ashtu si çdo letërsi tjetër, ndahet dhe njihet, ose veçohet, për faktin se kjo gjeografia e përcaktuar shoqërohet edhe me tipare dhe karaktere që e dallojnë. Por në momentin që këto personazhe nuk kanë më as identitet dhe as gjeografi, madje as gjuhë amtare, enden të lirë në gjithçka dhe kudo që është tokë dhe kohë e tyre.
Xhoina: Tregimet lexohen shpejt, me një ritëm që të tërheq dhe nuk të lëshon, gati-gati fizik. Sa e menduar është struktura e ritmit në prozën tënde? A shkruan duke menduar për përvojën e lexuesit, apo ritmi vjen si pasojë e brendshme e mënyrës se si ti e përjeton tregimin?
Liza: Që të tregohem e sinqertë, në momentin që shkruaj nuk mendoj për lexuesin, por e quaj si një dhuratë ndaj vetes. Po në momentin që vendos ta ndaj me lexuesit, sigurisht mundohem të heq gjithçka të tepër, që të mos jem mizore me ta, edhe nëse bëhet fjalë për një tregim të plotë. Autori nuk është edukator i rreptë, as baba autoritar që duhet patjetër të japë këshilla për jetën. Ai është i paanshëm, dilemat e tij etike dhe morale nuk janë më tijat, por të personazheve të tij. Dhe ndodh që personazhet janë të pamëshirshëm me veten, më shumë sesa autori me ta.
Xhoina: Libri yt është nga ata që, sapo mbyllen, lind nevoja për t’u ndarë me të tjerët. Çfarë do të doje të mbetej te lexuesi pas leximit: një imazh, një ndjesi shqetësimi, një pyetje pa përgjigje? Dhe, nëse “Vdekja e kukullës” do të ishte një ndjesi e vetme, cila do të ishte ajo?
Liza: E vetmja gjë që do të doja të mos mbetej te lexuesi është bezdia. Dëshira e një autori nuk është të tërheqë zvarrë lexuesin dhe në fund të mos thotë asgjë. Ndjenja e shqetësimit kalon, ndaj do të doja që të mbetej një pyetje pa përgjigje. Ka funde që janë të hapura dhe lexuesi në mënyrë të pavetëdijshme analizon në mënyrë të përsosur një opsion ku ka shpresë. “Vdekja e kukullës” si ndjesi e vetme ka qenë pastrim shpirtëror.
Xhoina: Pas përfundimit dhe botimit të “Vdekja e kukullës”, çfarë ka ndryshuar në mënyrën se si e sheh veten si shkrimtare? A ndihesh më e lirë për të eksperimentuar, apo më e vetëdijshme për përgjegjësinë që sjell fjala e botuar? A është libri i parë një çlirim, apo vetëm fillimi i një prove më të gjatë?
Liza: Është diçka që do ta kuptoj me ritmin e kohës. Sigurisht, të vë përpara një përgjegjësie për fjalën e botuar, për dorëshkrimin që duhet të lë, për shkëputjen dhe gjakftohtësinë ndaj veprës sate dhe përpjekjen për të ardhur më një libër më të mirë. Ky libër është fillimi i një prove më të gjatë. Nuk e di se kur do të jetë libri i radhës, apo çfarë zhanri do të ketë, por e di që në një kohë më vonë, do të kem një libër me drama.
Me romanin “Anahera, e fshehta në godinën e pestë”, Xhensila Dautllari debuton në prozë me një rrëfim të ndërtuar me disiplinë, tension dhe një ndjeshmëri të mprehtë ndaj botës së të rinjve. Libri, fitues i Fondit për Krijimtarinë Letrare për të Rinj nga QKLL-ja, zhvillohet në një hapësirë të mbyllur dhe të kontrolluar, një shkollë riedukimi që funksionon si univers më vete, me rregullat, frikërat dhe hierarkitë e saj.
Si autore e re, Dautllari shfaq një prirje të fortë drejt strukturës, kontrollit narrativ dhe ndërtimit të qëndrueshëm të botëve fiktive. Ajo i përket atij lloj shkrimtari që nuk mbështetet vetëm te frymëzimi, por te planifikimi, disiplinimi i idesë dhe një marrëdhënie e rregullt me aktin e shkrimit. Kjo vetëdije strukturore ndihet qartë në roman: çdo element duket i vendosur për një arsye dhe çdo zbulim narrativ vjen në kohën e vet.
Në qendër të romanit qëndron Anahera, një adoleshente rebele dhe impulsive, e vënë përballë kushteve ekstreme dhe mungesës së zgjedhjeve të vërteta. Rrëfimi shtyhet përpara nga një e fshehtë e errët, e ndërtuar me kujdes, që e mban tensionin të gjallë deri në faqet e fundit. Dautllari zgjedh ritmin e shpejtë dhe një strukturë të kontrolluar, duke e bërë romanin të lexohet me një frymë, si një triller psikologjik për të rinj, por me ambicie tematike shumë më të gjera.
Në këtë intervistë, Xhensila Dautllari flet për ndërtimin e botës së romanit, për tensionin narrativ, për disiplinën e shkrimit, për raportin me lexuesin dhe për librin e parë si një hap emocionalisht i vështirë, por i domosdoshëm, në një rrugëtim letrar që ajo shpreson të zgjasë gjithë jetën.
Xhoina: E dashur Xhensila, “Anahera, e fshehta në godinën e pestë” është libri yt i parë, një hyrje e drejtpërdrejtë në prozë dhe njëkohësisht fitues i Fondit për Krijimtarinë Letrare për të Rinj nga QKLL-ja. Si lindi historia e Anaherës? Ishte një ide e kahershme, që kërkonte kohën e vet për t’u shkruar, apo një rrëfim që lindi papritur dhe kërkoi të merrte formë sa më shpejt?
Xhensila: Pavarësisht se Anahera u botua këtë vit, ideja dhe pjesa më e madhe e realizimit të kësaj historie i përket katër viteve më parë. Ideja erdhi e rrëmujshme, por e plotë, nga një lloj burimi frymëzimi që nuk të lë të pushosh derisa ta kesh hedhur të gjithin në letër. Ka qenë një ndër proceset e shkrimit jo më të gjata, por që më ka shijuar më tepër; me të gjitha kthesat, pikëpyetjet dhe rrjedhat e ndryshme që ka marrë (duke më vënë, ose duke e vënë unë veten, në vështirësi për të gjetur përgjigjet dhe rrugicat e duhura).
Xhoina: Romani zhvillohet në një hapësirë të izoluar dhe të kontrolluar, një shkollë riedukimi, që funksionon pothuajse si një univers më vete. Sa sfiduese ka qenë për ty ndërtimi i kësaj bote, me rregullat, frikërat dhe hierarkitë e saj? Apo i gjithë ky univers e udhëhoqi vetë rrëfimin?
Xhensila: Nuk mund të them se ka qenë pjesa më e vështirë për t’u ndërtuar, por duke qenë një ndër elementet kryesore të rrëfimit, shkolla e riedukimit ka kërkuar një vëmendje të veçantë. Çdo gur në ndërtimin e këtij mjedisi duhej të kishte vendin e vet, pra duhej të ish vendosur aty për një qëllim të caktuar dhe, herët a vonë, ai qëllim duhej bërë i ditur. Jam ndier e sfiduar në çastin kur jam përpjekur të sjell diçka krejt origjinale, të palexuar më parë apo që nuk të rikujtonte një libër a film tjetër. Kjo kërkesë që i bëja vetes ishte utopike (s’ka mbetur gjë pa u shpikur a pa u thënë!), por unë dëshiroja t’i afrohesha këtij qëllimi aq sa të mundesha.
Xhoina: Anahera është një nga ato personazhet e mirëndërtuara, e vënë përballë kushteve ekstreme dhe mungesës së zgjedhjeve. Sa e menduar ishte në fillim dhe sa u formësua gjatë shkrimit? A mendon se personazhet kryesore duhen kontrolluar nga autorja, apo duhen lënë të kundërshtojnë rrjedhën e parashikuar të historisë?
Xhensila: Mund ta fut veten në grupin e autorëve që duan të kenë çdo gjë nën kontroll, të mirërganizuar dhe të planifikuar deri në imtësi, ndryshe nuk më ecën shkrimi. Kështu, një pjesë shumë të mirë të romanit e kam studiuar dhe strukturuar sipas disa pikave plani. Megjithatë, me Anaherën nuk jam lodhur shumë. Në mendje kisha një adoleshente rebele, të llastuar, por edhe të etur për aventura; një vajzë që ndoshta për herë të parë do të përballej me pasojat e veprimeve të pamenduara. Në rastin e saj, kaq mjaftoi për ta mbajtur gjallë historinë. Në përgjithësi, mendoj që autori duhet të gjejë një lloj baraspeshe mes vetëkontrollit dhe rrjedhës së lirë. Është thelbësore që personazhet të mos humbin identitet; duhet që çdo ndryshim i tyre të jetë shkak dhe pasojë e rrëfimit, mirëpo nga ana tjetër, nëse nuk i lë rrëfimit hapësirën e vet, ka gjasë të mbetesh përballë një tabula rase.
Xhoina: Në zemër të romanit qëndron një e fshehtë e errët, e cila e shtyn rrëfimin nga faqja në faqe. Si ke arritur ta ndërtosh tensionin rreth saj, pa e zbuluar shumë herët dhe pa e humbur interesin e lexuesit? Sa e rëndësishme është për një shkrimtare të re, balanca mes asaj që thuhet dhe asaj që lihet e nënkuptuar?
Xhensila: Kjo ka qenë pjesa më e vështirë e shkrimit të këtij romani. Jam përpjekur ta tërheq perin e rrëfimit pa e këputur, duke mbyllur çdo kapitull me një të dhënë a zbulim që i çonte personazhet më pranë së vërtetës. Edhe pse përgjithësisht rrëfimi ka ritëm të shpejtë, jam munduar ta shpërndaj në disa linja, për të mos harruar se përveç kësaj të fshehte, jeta në një vend të tillë do të vazhdonte po njësoj.
Xhoina: Shkrimi i një romani kërkon një përkushtim dhe disiplinë të vazhdueshme. Si ka qenë procesi yt praktik i shkrimit: ritmik, i fragmentuar, i rregullt apo krejt i varur nga frymëzimi? Cila ka qenë pjesa më e vështirë për ta çuar librin deri në fund?
Xhensila: Nëse unë dua ta çoj një histori deri në fund, duhet të bëj patjetër një marrëveshje me veten, në të cilën të bie dakord se në një orar të caktuar të ditës, unë do të ulem dhe do të shkruaj. Frymëzimit i besoj deri kur përfundon ndërtimi i idesë, ndërsa me procesin e shkrimit, zakonisht më lë në baltë. Shkrimi i Anaherës, për shkak dhe nga natyra e romanit, ka ecur me ritme të rregullta dhe të shpejta. Mbaj mend një çast, kur pata përfunduar së shkruari pak më shumë se dhjetë kapituj, kam bërë një pushim dhjetëditor, për të reflektuar mbi atë se çfarë kisha bërë, ku e kisha çuar historinë dhe ç’drejtim do t’i jepja në vazhdim. E vështirë ishte dhe shkëputja nga romani, pra, përfundimi. Këtë e ndiej gjithnjë. Kur i vë kapakun një shkrimi, ndihem sikur vulos aty edhe një pjesë nga vetja.
Xhoina: Si e përjetove çastin kur libri kaloi nga një dorëshkrim në një vepër të botuar? Çfarë lloj leximi ose reagimi të ka grishur dhe surprizuar më shumë nga lexuesit?
Xhensila: Ishte një çast ndjesish të përziera, nga të cilat ende nuk kam mundur të nxjerr diçka të qartë. U ndjeva shumë mirë që romani im ishte ndër veprat fituese të fondit të QKLL-së, sepse përtej anës financiare, ai çast ishte për mua një lloj vërtetimi që Anahera ishte mjaftueshëm cilësor për t’u shtypur në letër e për të marrë trajtat e mirëfillta të një romani. Reagimi që më ka surprizuar më shumë qe reagimi i tim eti, i cili, pavarësisht nga mbështetja e vazhdueshme qysh herët, ka mbajtur gjithnjë qëndrim kritik dhe skeptik ndaj shkrimeve të mia. Kur e ka lexuar librin, më ka thënë se kisha shkruar një libër që s’të linte të vije gjumë në sy.
Xhoina: Romani i drejtohet kryesisht një lexuesi të ri, por trajton tema të errëta dhe të vështira. Si e sheh raportin mes letërsisë për të rinj dhe thellësisë tematike? A mendon se kjo letërsi shpesh nënvlerësohet?
Xhensila: Që një shkrimtar përmirësohet me kohën, kjo është thënë e stërthënë për aq kohë sa është shkruar. Pavarësisht se pohimi qëndron, e kundërta e tij nuk duhet marrë gjithmonë si e vërtetë e pamohueshme. Duke u trajtuar si e tillë, letërsia për të rinj nënvlerësohet shpeshherë, ndërkohë që rinia është periudha e ndryshimeve më të mëdha në jetën e dikujt, si rrjedhojë edhe periudha e luftërave më të egra me vetveten, krizave më të thella të identitetit, pyetjeve më të vështira mbi njerëzit dhe botën. Ndaj, letërsia për të rinj ka goxha hapësirë për të eksploruar tema të thella dhe të zorshme për t’u përtypur. Të rikujtojmë se disa nga personazhet më të ndërlikuar të librave, që historikisht janë konsideruar të një niveli të lartë (si Rodion Raskolnikov, Viktor Frankenshtajni, Antigona, Evgjeni Grande etj.), nuk i kalojnë të tridhjetat.
Xhoina: Pas përfundimit të romanit dhe botimit të tij, si e sheh veten tani si autore? A qe ky libër “i pari dhe i fundit” apo çelja e siparit e një rrugëtimi të gjatë letrar? A ke nisur të mendosh që tani për romanin e radhës, apo je ende në fazën e përshtatjes me botën letrare?
Xhensila: Duke qenë se unë nuk shkruaj për të botuar, pra, me synimin që nëse do të shkruaj, do të botoj me patjetër, dosjet e mia fizike dhe virtuale janë plot me dorëshkrime, të përfunduara, të papërfunduara, të lëna për t’u rimarrë më vonë në konsideratë, e të lëna me idenë për të mos u hapur më asnjëherë. Shkrimi është një pjesë e pandashme e jetës sime që prej fëmijërisë, ndaj çfarë kam të sigurt, është që do të vazhdoj të shkruaj. Për këtë, nuk kam nevojë të përshtatem fillimisht me botën letrare. Nga ana tjetër, ma ka ënda të vazhdoj të botoj, por këtu e kam më të vështirë ta them me siguri se kur, apo nëse vërtet do të botoj sërish. Ëndrrat që kam ndërtuar prej vitesh më shtyjnë të jem optimiste, mirëpo mjedisi është i ashpër dhe ende nuk e kam gjetur veten plotësisht të përgatitur për t’u përshtatur.
Xhoina: Si shkrimtare e re, sa e ndieje nevojën për të gjetur një zë tëndin dhe sa u përpoqe të mos mendosh për këtë gjatë shkrimit? Mendon se zëri letrar ndërtohet me vetëdije, apo është diçka që zbulohet vetëm pasi teksti ka marrë formë?
Xhensila: Ky zë ka qenë udhëzues dhe bashkudhëtar imi për aq sa mund të kujtoj. Është një zë që ka ndryshuar me përjetimet dhe përvojat letrare, por që ka qenë gjithnjë i pranishëm. Por se si tingëllon ky zë imi apo nga ndryshon nga zërat e tjerë letrarë, nuk e përcaktoj dot, sado të përpiqem. Mendoj që shkrimtarit, zërin ia njeh lexuesi.
Xhoina: A shkruan duke pasur parasysh një lexues të caktuar, apo shkrimi ndërtohet fillimisht si një akt intim, që më pas i dorëzohet lexuesve? Umberto Eko thotë se, shkrimtari për vete shkruan vetëm listën e pazarit. Si e sheh rolin e lexuesit: si bashkëkrijues të kuptimit, apo vetëm si dëshmitar të një bote tashmë të ndërtuar?
Xhensila: Deri para pak kohësh, isha e bindur se, duke qenë se nuk kam shkruar ndonjëherë për dikë tjetër veç vetes, nuk imagjinoja në kokën time një lexues. Por gjatë një takimi me shkrimtarë të tjerë të rinj, dëgjova dikë të thoshte se çdo shkrimtar përfytyron një lexues, e ky lexues është një sozi e vetvetes. Atëherë kuptova që edhe unë kisha ndër mend një lexues teksa shkruaja, por ky lexues kishte të njëjtat shije, mendime e interpretime si unë. Në përgjithësi, nuk e mendoj lexuesin, sepse edhe nëse pikturoj një të tillë në mendje, ka shumë pak gjasa të jetë si ai i vërteti. Mendoj që shkrimi nuk duhet të niset nga ideja se do të mbërrijë te një lloj audience e caktuar (ose të paktën, shkrimtari nuk e ka si detyrim), pasi kjo do ta kufizojë shumë procesin krijues, proces që në gjendjen e vet të lirë, merr përmasa të larta shpirtërore, deri në një lloj magjie artistike të pashpjegueshme. Megjithatë, patjetër që lexuesi është bashkëkrijues i kuptimit. Një libër i mirë nuk i thotë kurrë të gjitha.
Xhoina: Pas përfundimit dhe botimit të “Anahera, e fshehta në godinën e pestë”, çfarë ka ndryshuar në mënyrën se si e sheh veten si shkrimtare? A ndihesh më e lirë për të eksperimentuar, apo më e vetëdijshme për përgjegjësinë që sjell fjala e botuar? A është libri i parë një çlirim, apo vetëm fillimi i një prove më të gjatë?
Xhensila: Sado që do të më pëlqente të thosha se tashmë do ta kem më të lehtë për të shkruar, në fakt, është krejt e kundërta. Në momentin që ti vendos ta kthesh diçka intime në të mirë publike, vihesh përballë një mjedisi të ri, në të cilin nuk e di se çfarë të pret. Vihesh përballë një përgjegjësie që të kujton se tashmë ke të bësh me njerëz të vërtetë, me mjedise të vërteta dhe se ajo çfarë ke botuar ndërton identitetin tënd artistik. Kjo e kufizon lirinë krijuese, edhe pse idealisht nuk ka pse të ndodhë kështu. Për mua, them se është një fazë që duhet kaluar, që duhet të më shërbejë si sitë, për të lënë mënjanë çfarë nuk më përket dhe për të mbajtur vetëm ato që nuk do t’i shkëpusja dot nga uni im artistik sido që të jetë. Megjithatë, është një rrugëtim vërtet emocionues, i cili shpresoj të më zgjasë gjithë jetën.
