Ilir Çumani: Violeta Manushi, kryezonja sovrane e skenës dhe e kinemasë shqiptare

(Përsiatje dhe In Memoriam për aktoren Violeta Manushi (Artiste e Popullit – Nder i Kombit) – me rastin e 100 vjetorit të lindjes – 5 mars 1926 – 5 mars 2026)

RRUGA E DURRËSIT – HOLLIVUDI NË MINIATURË KU ARTI JETONTE NË FQINJËSI

Ka diçka thellësisht poetike, gati të pabesueshme, në mënyrën sesi rruga e “Durrësit”, një prej hapësirave më të njohura urbane të kryeqytetit shqiptar, për dekada me radhë, përgjatë gjysmës së shekullit të kaluar dhe në fillim të këtij shekulli, u shndërrua dalëngadalë në një hartë e gjallë toponomastike, e lidhur ngushtë me artin dhe kulturën.

Ndoshta nuk është rastësi që identifikimi i saj në ndërgjegjen qytetare nisi të marrë trajtë pikërisht nga mjediset e njohura të Bar Kafe “Florës”, si një shenjë orientuese në këtë topografi kujtese. Si të thuash, ajo u kthye në një referencë jo vetëm për artistët dhe artin skenik e kinematografik shqiptar, por edhe për shumë njerëz të zakonshëm — admirues e pasionantë të artit në përgjithësi. Kështu, krijohej një gravitet simbolik i padukshëm që e mbante përherë në lëvizje këtë hapësirë urbane.

Edhe sot duket sikur kjo pjesë e qytetit ka përthithur kujtesën e një epoke të tërë. Ajo mban mbi supe jo vetëm gjurmët e zakonshme të përditshmërisë qytetare, por edhe praninë e atyre që i dhanë zë, frymë dhe fizionomi skenës dhe ekranit shqiptar. Ky puls i brendshëm, në kohë të ndryshme, ka mbajtur gjallë këtë mikrokozmos urban, duke i dhënë hapësirës një domethënie të thellë e të pakohë.

Në këtë segment të qytetit u kryqëzuan për vite me radhë trajektore jetësh artistësh — aktorësh, regjisorësh, kompozitorësh e skulptorësh. Adresat e apartamenteve të tyre modeste nuk shënonin thjesht hyrje pallatesh apo kate banimi, por ngjashëm një miniaturë të gjallë të një “Hollivudi të vogël shqiptar”, të mbushur me zëra, fytyra dhe ëndrra krijuese. Këtu, një plejadë emrash të mëdhenj do të linte gjurmë të pashlyeshme në historinë e teatrit dhe të kinemasë shqiptare.

Gjithçka mund të dukej si një përkim i rastësishëm urban: pallate identike, hyrje të ngushta e standarde, shkallë të ftohta betoni dhe ballkone që përballen me njëri-tjetrin si sy të heshtur që vëzhgojnë jetën e përditshme. Por, brenda këtij uniformiteti rritej një mikrokozmos i rrallë artistësh. Ky komunitet i veçantë ndante jo vetëm hapësirën e përbashkët të banimit, por edhe të njëjtin fat: ëndrrat, pasionin dhe përgjegjësinë për artin, ndaj publikut dhe kohës. Pas këtyre mureve të zakonshme, rritej një zemër e madhe krijuese që për dekada përbashkonte jetët, mendimet dhe ndjenjat e tyre në një dialog të heshtur me qytetin dhe me njëri-tjetrin.

Në një nga këto hyrje banonte fisnikja dhe aktorja e madhe e artit skenik dhe kinematografik Violeta Manushi (Artiste e Popullit). Përballë derës së saj, si fqinj i afërt i një jete të tërë, jetonte regjisori i shquar Piro Milkani, së bashku me bashkëshorten e tij, pianisten Margarita Kristidhi, të cilën gjithë jetën e thërriste: “Bebi”. Kjo trio artistësh të shquar dukej se përbashkonte tri dimensione të artit: interpretimin, imazhin dhe tingullin.

Në hyrjen e shkallës tjetër banonte Xhanfise Keko, regjisorja e përkorë dhe skrupuloze e filmave artistik shqiptarë për fëmijë. Ajo e ndante jetën dhe pasionin për profesionin me bashkëshortin e saj, Endri Keko, regjisor dhe skenarist i filmit dokumentar. Brenda atij apartamenti rriteshin edhe dy djemtë e tyre: Iliri, gazetar – dokumentarist prej një jete në TVSH, dhe Teodor Keko, që më vonë u bë një zë i përveçuar në letërsi dhe publicistikë.

Në të njëjtin pallat e bllok pallatesh kanë banuar edhe personalitete të tjera të shquara të artit dhe kulturës shqiptare: Odhise Paskali, një nga klasikët dhe etërit e skulpturës monumentale; regjisorët Viktor Gjika dhe Artan Minarolli; kompozitorët Nikolla Zoraqi dhe Gjon Simoni; këngëtarët Vaçe Zela, Gaqo Çako, Gjoni Athanas dhe Liljana Kondakçi; koreografi Skënder Selimi; grimiori Llukan Bushi; aktorët Skënder Sallaku, Qenan Toro, Liza Vorfi, Roland Trebicka, Arben Imami, Petrit Llanaj dhe Leka Bungo. Aty ka jetuar edhe shkrimtarja Ornela Vorpsi.

Në anën tjetër të rrugës, përbri pallatit të tyre, jetonte Kadri Roshi, dhe pak më tutje, nënë e bir Margarita dhe Ndriçim Xhepa; më tej, midis rrugicave të shtëpive të vjetra tiranase, Reshat Arbana e Sulejman Pitarka. Të gjithë kolosë të interpretimit skenik dhe kinematografik.

Në të njëjtën rrugë, si një kadencë e qetë që mbyll një simfoni, ka jetuar dirigjenti i shquar Mustafa Krantja — duke i dhënë kësaj hapësire edhe dimensionin e muzikës.

Sot, kur mendon afërsinë fizike mes këtyre emrave që formësuan ndërgjegjen estetike të kombit, kupton se nuk ka qenë thjesht një rastësi arkitekturore apo shpërndarje administrative e jetesës, por një bashkëjetesë e heshtur e artit, ku shkallët e pallateve shërbenin si korridore takimesh dhe ballkonet si lozha të improvizuara dialogu. Kësisoj, rruga e mirënjohur e “Durrësit” dukej sikur kthehej e tëra në një skenë gjigande artistike imagjinare.

Arti nuk lind vetëm në skenat e mëdha apo në studio, por edhe në fqinjësi: në një “mirëmëngjes” të thënë në shkallë, në një dritë që ndizet përballë, në një rrugë që, pa e ditur askush, shkruan historinë e saj të përditshme.

E pra, dikur, mes këtyre mureve jetonte ajo që publiku do ta njihte si një nga figurat më të dashura dhe njerëzore të teatrit shqiptar: Violeta Manushi. Prania e saj nuk ishte thjesht një rastësi banimi, por pjesë e gjeografisë artistike që rruga e “Durrësit” ndërtoi në heshtje. Aty, larg dritave të skenës dhe kamerave, ajo jetonte jetën e saj të thjeshtë, ndërsa mbante brenda vetes të gjithë peshën e roleve që do ta bënin të pavdekshme. Kështu fillon të kuptohet më qartë natyra e interpretimit të saj, e ushqyer jo vetëm nga skena, por edhe nga jeta.

FËMIJËRIA…

Nuk është aspak rastësi që, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në përvojën historike të njerëzimit, shumë prej figurave të shquara — në art, në shkencë apo në çdo fushë tjetër të veprimtarisë njerëzore — përpara se të arrijnë famën dhe njohjen publike, kanë kaluar përmes një jete të vështirë, duke u përballur me vuajtje, përpjekje, sakrifica dhe sfida që shpesh kanë vënë në provë edhe vetë kufijtë më themelorë të mbijetesës.

E tillë  ka qenë jeta e aktores së madhe shqiptare Violeta Manushi, një rrugëtim aspak i lehtë, ku talenti dhe përkushtimi nuk mjaftonin kurrë pa guximin që ajo pati për tu përballur me të gjitha pengesat dhe vështirësitë. Çdo sukses dhe triumf i saj në betejën me jetën ishte fryt i durimit, i luftës së brendshme dhe i dashurisë për punën dhe në veçanti për artin. Përvojat e saj, të gërshetuara me historinë dhe realitetin e kohës, krijojnë një portret të thellë, ku jeta dhe arti nuk kanë qenë kurrë të ndara. Ato kanë bashkëjetuar në çdo përjetim të roleve që ajo solli në skenë dhe në ekran.

Me origjinë nga Voskopoja, por e lindur në Korçë më 5 mars 1926, Violeta Manushi erdhi në jetë  në një familje që ende mbante gjurmët e plagëve të një shpërnguljeje të dhunshme nga trojet e të parëve.

Më herët, në vorbullën e trazirave të pranverës së vitit 1914 dhe të dhunës së ushtruar në Jugun e Shqipërisë nga formacionet paraushtarake greke të lidhura me gardën e “Republikës Autonome të Epirit të Veriut”, familja e saj u detyrua të braktiste Voskopojën — vendin e të parëve. Fshati u përfshi i tëri nga djegia masive, plaçkitja dhe pasiguria për jetën. Dhjetra burra, gra dhe fëmijë u vranë e u masakruan, dhe pjesa më e madhe e banorëve u detyrua të shpërngulej me forcë. Shtëpia e familjes Manushi u shkrumbua nga flakët, duke përfunduar e gjitha në gërmadhë.

Në përpjekje për t’i shpëtuar kësaj klime dhune dhe pasigurie, familja u zhvendos drejt qytetit të Korçës, duke lënë pas jo vetëm shtëpinë, por edhe një mënyrë jetese të tërë. Kjo shpërngulje e detyruar shënoi fillimin e një kapitulli të ri për familjen Manushi — një fillim i vështirë në një qytet ku do të rindërtonin jetën nga e para, mes varfërisë dhe pasigurisë, por edhe me shpresën për mbijetesë.

Në këtë realitet të ri urban dhe komunitar do të lindte dhe do të rritej Violeta, së bashku me vëllain dhe tri motrat e saj, duke trashëguar në mënyrë të heshtur kujtesën e një humbjeje që kishte ndodhur përpara se ajo të vinte në jetë.

Mirëpo, sëmundja e të atit, Thoma Manushi (me profesion furxhi), — i cili dikur kishte emigruar deri në Amerikën e largët në kërkim të një jete më të mirë — dhe papunësia që e kishte mbërthyer më pas, e zhytën familjen në vështirësi të thella ekonomike. Nëna e saj, Eftalia, një grua shtëpiake pa asnjë mundësi për të siguruar të ardhura, përpiqej të mbante gjallë ekuilibrin e brishtë të përditshmërisë familjare, ndonëse mbi supet e saj rëndonte jo vetëm barra e varfërisë, por edhe një plagë e hershme e jetës: ajo kishte mbetur jetime nga e ëma që në moshën katërvjeçare.

Kjo mungesë e parakohshme, e rritur pa praninë e nënës, e kishte shoqëruar Eftalinë përgjatë gjithë jetës, duke e bërë të përballej herët me ashpërsinë e realitetit — një përvojë që, vite më vonë, do të përsëritej në një formë tjetër tek e bija.

Në këto kushte, Violeta, së bashku me fëmijët e tjerë të familjes, u detyrua që në një moshë fare të njomë të kërkonte punë për të ndihmuar në ekonominë familjare dhe mbajtjen e shtëpisë. Ishte vetëm dymbëdhjetë vjeçe kur nisi punën e saj të parë — fillimisht në një punishte likernash, ku kalonte orë të tëra duke larë shishet e fabrikës; më pas në fabrikën e këpucëve, dhe më vonë, në shtypshkronjën “Pepo”.

Përveç punës së përditshme, Violeta ndihmonte edhe motrat në punët e dorës që bënin me pagesë, duke kaluar kështu një periudhë ku paqja dhe qetësia e brendëshme ishin një luks i papërshtatshëm.

Kështu, Violeta e vogël, në moshën kur fëmijëria e saj duhet të rridhte mes librave dhe lodrave, u përball me të ftohtin e dimrit dhe me një punë pa orar. Por ndoshta dhimbja më e madhe për të mbeti largimi i detyruar nga bankat e shkollës — një plagë e heshtur që nuk do të mbetej thjesht një mungesë arsimimi, por do të shndërrohej në një nga ato përvoja të hershme që farkëtojnë ndjeshmërinë njerëzore.

Pikërisht aty, në përballjen e parakohshme me mundimin, me varfërinë dhe me sakrificën e prindërve, nisi të formësohej ajo botë e brendshme që më vonë do të ushqente të gjithë universin e saj artistik.

Por, fati e deshi që motra e saj e madhe, Praksifeja, të njihej dhe të martohej me një djalë drenovar që jetonte prej kohësh në Tiranë, dhe kjo çeli një dritë shprese duke hapur rrugën për të tërhequr një e nga një të gjithë pjesëtarët e familjes.  E para ishte Violeta që shkoi në Tiranë pas motrës së madhe, duke u vendosur përkohësisht me qera në rrugën e “Dibrës”, në një shtëpi tiranase në rrugën e “Saraçëve”, dhe më pas në shtëpinë e “Begejave”.

Pas Çlirimit, e gjithë familja Manushi u vendos përfundimisht në Tiranë, ku Violeta kishte nisur punë si tipografe në shtypshkronjën “Dielli”, një vend pune që, edhe pse i zakonshëm, do të shërbente si pikënisje  për fatin e saj të jashtëzakonshëm.

Violeta ishte 17 vjeçe, ende një adoleshente në prag të rinisë, kur babai i saj, Thomai, i goditur nga sëmundja e tuberkulozit, u nda nga jeta në vitin 1943. Që prej atij çasti, jeta e saj mori një tjetër kthesë, ku i duhej të jetonte vetëm me nënën, diku në një shtëpi të vjetër përdhese tiranase, në vendin që edhe sot njihet si “Radio Tirana” e vjetër, në rrugën e Kavajës.

Më 1 Maj të vitit 1945, Ansambli i Ushtrisë Popullore solli në skenë dramën “Akimi” të Viktor Eftimiut, me regji nga Sokrat Mio. Për këtë shfaqje nevojiteshin pesë vajza, të cilat u përzgjodhën midis punëtoreve tipografe. Njëra prej tyre ishte edhe Violeta, e cila deri atëherë nuk kishte qenë asnjëherë në teatër apo kinema. Regjisori e vuri në provë dhe, i kënaqur gjatë interpretimit, i besoi një rol. Partnerë të saj në atë shfaqje ishin Seit Boshnjaku (Qehajai) dhe Hysen Devolli (djali i Beut).

Në ditën e shfaqjes, e grimuar dhe e veshur për të interpretuar rolin e një plake, ajo u përball për herë të parë me emocionet e skenës. E pamësuar me daljet para një publiku të madh, hutimi dhe frika e bënë të harrojë tekstin, dhe në atë çast të papritur shpërtheu në dënesë mes lotësh. Por ky reagim spontan, i papërpunuar dhe autentik, u perceptua nga spektatorët në sallë si pjesë e rolit dhe u prit me duartrokitje dhe ovacione. Kështu nisi rruga e saj artistike – një udhëtim që do të shtrihej në dekada të tëra me krijimtari dhe sakrifica, e mbushur me emocione të papërsëritshme dhe momente të paharrueshme.

Pas një viti përballjesh të vazhdueshme me veten, familjen dhe me vetë opinionin shoqëror të kohës, më 1 prill 1946, Violeta Manushi nisi rrugëtimin e saj artistik si aktore në Teatrin Popullor, përkrah emrave më të shquar të artit skenik shqiptar, si bashkëthemeluese të këtij tempulli të kulturës kombëtare dhe të historisë së këtij institucioni artistik: Marie Logoreci, Loro Kovaçi, Sandër Prosi, Kadri Roshi, Ndrek Luca, Sulejman Pitarka, Lazër Filipi, Pjetër Gjoka, Besim Levonja, Mihal Popi, Piro Mani, Vaskë Aristidhi, Dhimitër Sotiri, Behije Çela, Gjon Karma, Drita Pelinku, Prokop Mima, Liza Vorfi, Fitnete Tico, Esma Agolli, Luan Qerimi, Margarita Xhepa, Marika Kallamata, Ndrek Shkjezi, Ferial Alibali, Besa Imami, Mimika Luca, Antoneta Papapavli, Roza Anagnosti, Roland Trebicka, Bujar Lako, Agim Brojka, Agim Qirjaqi, Reshat Arbana e shumë të tjerë.

Ky hap përbënte një akt të rëndësishëm personal në drejtim të emancipimit shoqëror dhe do të shënonte një sakrificë të madhe në jetën e saj. Paralelisht me punën në teatër, ajo përfundoi arsimin 7-vjeçar dhe më pas atë të mesëm, duke dëshmuar një vendosmëri dhe përkushtim të rrallë.

AKTORJA QË PLAZMOI ROLET ME SHPIRT KOMBËTAR

Fillimet e një ylli me rolet në teatër  – vitet 1940

Debutimi i Violeta Manushit në skenën shqiptare nisi në vitin 1945 – me një rol episodik në dramën “Akimi” të Viktor Eftimiut, një fillim modest që shënoi lindjen e një ylli të artit dramatik. Një vit më vonë, në vitin 1946 – ajo interpretoi Filomenën në komedinë “Qypi me flori” të Gjon Karmës, duke sjellë një humor të hollë dhe natyrshmëri që do të bëheshin veçori të stilit të saj interpretativ.

Vitet 1950 – konsolidimi i talentit

Gjatë këtyre viteve, Violeta krijoi tre karaktere episodike në dramën “Orët e Kremlinit” të N. Pogodinit, duke treguar aftësinë për t’u dhënë jetë edhe figurave më të vogla me detaje të gjalla dhe realizëm. Në këtë periudhë ajo interpretoi edhe rolet e njohura të Misis Peixh në “Gratë gazmore të Uindsorit” të U. Shekspirit, dhe Zonjës Dulska në “Morali i zonjës Dulska” të Gabriela Zapolskës, duke spikatur për sensin e humorit, konkretësinë dhe përputhjen e plotë me karakterin e veprës. Me rolin e Tanës, në komedinë “14 vjeç dhëndër” të A. Z. Çajupit, ajo solli në skenë një grua llafazane, disi e vrazhdë, por e gatshme të sakrifikonte interesat personale për familjen.

Vitet 1960 – zgjerimi i gamës karakteriale

Në vitin 1964 – interpretoi Olimbinë tek “Karnavalet e Korçës” të S. Çomorës, duke portretizuar një grua provinciale, nervoze dhe lajkatare, por njëkohësisht e fisme, me një marrëdhënie të besueshme me kolegët Viktor Gjoka dhe Ilia Shyti. Në vitin 1968 – luajti Zyhranë në dramën “Fytyra e dytë” të Dritëro Agollit, duke spikatur me humor elegant dhe nuanca të hollësishme karakteriale. Më pas, në “Karnavalet e Korçës” (1964) si Olimbia, shpërfaqi një humor të hollë dhe prekje njerëzore, duke e bërë personazhin e saj të afërt dhe të besueshëm.

Vitet 1970 –1980 – kulmi i mjeshtërisë interpretative

Në vitin 1975 – solli Nicën tek “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, një rol dramatik dhe tragjik që tregon fuqinë e saj të thellë emocionale. Në vitin 1975 krijoi figurën e Ollgës në komedinë “Zonja nga qyteti”  të Ruzhdi Pulahës, duke arritur kulmin e mjeshtërisë së saj me një kombinim unik të humorit, realitetit dhe emocioneve të imta.

Përveç këtyre roleve kryesore, Violeta interpretoi edhe një gamë të gjerë personazhesh të tjerë që dëshmuan universatilitetin e saj: Nikoletën në “Borgjezi fisnik”, Betin në “Arturo Ui”, Sofën në “Lumi i vdekur”, teze Ritën në “Pallati 176”, Kiriakicën në “Valsi i Titanikut”, Mrikën në “Dom Gjoni”, zonjën Lulushe në “Pas vdekjes”, Fatimen në “Halili dhe Hajria”, Dorinën në “Tartufi”, Pavlinën në “Mikroborgjezët”, Belën në “Rrënjë të thella”, si dhe tre karaktere episodike në “Orët e Kremlinit”, gjyshja në “Valsi i Titanikut” (1990), ku çdo rol i saj shfaq detaje të veçanta dhe nuanca të hollësishme karakteriale që e bëjnë interpretimin e saj unik.

Vitet 2000 – rikthimi dhe pasioni i palëkundur

Pas një karriere të gjatë dhe të pasur, në një moshë pak më të thyer, ajo u rikthye në vitet 2000 me rolet në “Streha e të harruarve” 2004, dhe “Profesioni më i vjetër” 2005, duke treguar se pasioni për skenën nuk zbehet kurrë, edhe kur koha kalon dhe vitet shtohen. Çdo rol i saj mbetet dëshmi e një talenti të rrallë, i cili lidhet ngushtë me natyrshmërinë, humorin, dramatizmin dhe thellësinë e karaktereve që solli në jetë. Nga episodet më të vogla deri te rolet kryesore, Violeta Manushi bëri që secili personazh të fliste me shpirtin e saj dhe të ngjallte emocion tek publiku shqiptar.

ROLET NË KINEMATOGRAFI

Vitet 1950 – debutimi në ekran

Violeta Manushi hyri në historinë e kinemasë shqiptare me rolin e saj të parë, në filmin artistik “Tana” (1958), ku interpretoi Ngjelën me një thjeshtësi dhe natyralitet që la gjurmë në kujtesën e shikuesve. Qysh në fillimet e saj, ajo tregoi aftësi të veçantë për të krijuar personazhe që kombinojnë forcën emocionale me ndjeshmëri të hollë njerëzore. Në vitin 1961 – ajo e konkretizoi këtë talent me rolin e Marias në filmin artistik “Debatik”, duke sjellë një figurë kujdesi dhe autoriteti maternal që frymëzonte respekt dhe ngrohtësi.

Vitet 1960 – rolet e përditshme dhe dramatike

Roli i Lonevicës në filmin artistik “Vitet e para” (1966) e tregoi Manushin edhe si interpretuese të karaktereve të përditshme, të mbushura me nuanca të vogla psikologjike që shpalosnin jetën familjare dhe shoqërore të kohës. Në vitin 1968 – ajo luajti dy role të dallueshme: Banakieren në filmin artistik “Përse bie kjo daulle”, ku demonstroi talent për portretizimin e personazheve më të thjeshta e plot jetë, dhe Mamaja e Verës në filmin artistik “Plagë të vjetra”, ku u ndje fuqia dramatike e saj për të shfaqur dhembjen dhe përkujdesjen si një dimension universal njerëzor.

Vitet 1970 – pjekuria artistike dhe rolet kryesore

Vitet 1970 shënuan rritjen e pjekurisë së saj artistike. Në filmin artistik “Gjurma” (1970) si vjehrra e Artanit, dhe më pas në filmin artistik “Mimoza llastica” (1973) si gjyshja e Mimozës, Manushi tregoi aftësinë për të dhënë gjallëri dhe ngrohtësi tek figurat më të moshuara, duke i bërë ato qendra emocionale të rrëfimeve. Filmat artistik “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” (1976), ku interpretoi plakën Nicë, dhe “Zonja nga qyteti” (1976) si Ollga Stefani, treguan forcën e saj për të portretizuar karaktere autoritare por gjithmonë njerëzore. Në filmin artistik “Zemrat që nuk plaken” (1977), roli i bashkëshortes së Azemit demonstroi aftësinë për të sjellë tension dhe ndjeshmëri në dramën bashkëkohore.

Vitet 1980 – komedia dhe drama të ndërthurura

Në vitet 1980, Violeta Manushi vazhdoi të ndërthurë komedinë me dramat, në interpretimin sërish të rolit të Ollgës në filmin artistik “Shoqja nga fshati” (1980), si nëna e Melit, duke i dhënë këtij roli një dimension më të plotë të personazhit, me një performancë me karakter humori të spikatur. Në filmat “Një vonesë e vogël” (1982) dhe “Taulanti kërkon një motër” (1984), janë dy role episodike, por që mbetën gjatë në kujtesën e publikut. Janë disa role si ajo e Frosa Gurit në filmin artistik “Rrethimi i vogël” (1986), dhe figurat e Ruzhdias dhe e banakieres në filmat artistik “Eja!” (1987) dhe “Telefoni i një mëngjesi” (1987), ku Manushi demonstroi një mjeshtëri aktoriale në kombinimin e humorit, psikologjisë së personazhit dhe ritmit të lojës kinematografike.

Vitet 1990 –2000 – rolet e gjyshes dhe rikthimi

Në fund të karrierës së saj, ajo solli me plotë hijeshi rolet e gjyshes dhe figura mbikëqyrëse, duke lënë gjurmë të thella në kujtesën e publikut, dhe më pas dubloi në shqip rolin e Morgana-s në “Sirena e vogël” dhe “Rikthim në det” (2000). Këto role treguan maturinë dhe ngrohtësinë e interpretimit të saj. Filmi i fundit ku ajo luajti ishte “Trishtimi i zonjës Shnajder” (2008), ku interpretoi Banakieren, i xhiruar në Çeki në vitin 2005, përpara se të ndahej nga jeta.

Aftësitë dhe ndikimi në kinematografi

Në gjithë këto role, Manushi nuk u kufizua thjesht tek tipologjia e personazheve, por solli një art të thellë emocional, kuptim të hollë psikologjik dhe prezencë unike që e bëri çdo figurë të saj të paharrueshme në historinë e kinemasë shqiptare. Çdo rol, nga Ngjela, rrëfen historinë e një artisteje të përkushtuar që shpërfaq një profil artistik të plotë, nga subtiliteti i ndjenjave të vogla tek madhështia e emocioneve universale.

Që nga 1 prilli i vitit 1946 dhe deri në daljen në pension më 1 janar 1987, si edhe më pas, ajo punoi pa ndërprerje në Teatrin Popullor, duke i dhënë jetës së saj një ritëm të pandërprerë krijimtarie dhe përkushtimi. Gjatë karrierës së saj artistike realizoi 110 role në teatër dhe 21 role në kinematografi, pa përfshirë rolet e vogla dhe ato episodike në drama dhe komedi të ndryshme. Zhvilloi dhe interpretoi dhjetëra shfaqje recitale në të gjithë vendin dhe, në disa raste, punoi si regjisore, duke shfaqur një gamë të pasur talenti dhe aftësish artistike.

Në vitin 1949 u dekorua me “Medaljen e Punës”, dhe më vonë me titullin “Naim Frashëri”, Klasi II. Ndërsa në vitin 1969 ajo u vlerësua me titullin më të lartë “Artiste e Popullit”, me motivacionin: “Për kontributin e shquar në artin teatral dhe kinematografik shqiptar”. Pas viteve ’90, ajo u vlerësua me titullin “Nder i Kombit” nga Presidenti i Republikës.

Në të gjitha këto arritje, arti i saj mbeti i lidhur ngushtë me përvojën jetësore, duke i dhënë roleve të saj një fizionomi të veçantë dhe një shpirt të thellë kombëtar. Çdo rol dhe interpretim i Violeta Manushit reflektonte jo vetëm talentin e jashtëzakonshëm, por edhe sakrificat, përkushtimin dhe pasionin e një jete të dedikuar artit, që kishte nisur nga një fëmijëri e vështirë dhe kishte lulëzuar në skenat e Teatrit Popullor dhe në ekranin e filmit shqiptar.

PLAKA NICË DHE FUQIA DRAMATIKE E AKTORES

Roli i plakës Nicë në filmin televiziv me metrazh të gjatë “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, i bazuar në romanin e Ismail Kadaresë, shënon kulmin artistik të talentit të Violeta Manushit në kinematografi.

Ky rol nuk është thjesht një portret dramatik, por një kompleksitet psikologjik që kërkonte nga aktorja të balanconte dimensionet e karakterit, tensionet emocionale, nëntekstet historike, zakonore dhe socio-kulturore që Kadare i ka sjell me aq mjeshtëri në veprën e tij. Plaka Nicë në interpretimin e Violetës, nuk shfaqet thjesht si një figurë skenike, por si subjekt që mban peshën e historisë, kujtesën dhe konfliktin moral, duke u shndërruar në një instrument për të lexuar nuancat e shoqërisë dhe individit brenda saj.

Roli në këtë film — si versioni i parë i ekranizimit të veprës së I. Kadare — me produksion nga Televizioni Shqiptar në vitin 1975, me regji të Vladimir Prifti dhe skenar nga Piro Mani dhe Qenan Toro, i ofroi Violetës një hapësirë të gjerë shprehjeje për të materializuar potencialin e saj interpretativ në një regjistër të ndërlikuar psikologjik. Në këtë kontekst, çdo heshtje, çdo lëvizje dhe çdo modulim i tonalitetit vokal funksionon si një mekanizëm shenjëzues, përmes të cilit artikulohet tensioni i brendshëm i personazhit dhe projektohen dimensionet e tij të padukshme emocionale përtej diskursit verbal. Në një lexim semiotik të performancës, gjestika, mimika dhe ritmi i të folurit shfaqen si struktura kuptimore autonome, që ndërtojnë një rrjet marrëdhëniesh brenda narrativës dhe intensifikojnë dinamikën dramatike të ngjarjes në nivel subtekstual.

Nga këndvështrimi dramaturgjik, ky rol demonstron sesi V.Manushi është në gjendje të krijojë një ekuilibër midis besueshmërisë narrative dhe intensitetit emocional, duke e bërë plakën Nicë një personazh që ngjall respekt e dinjitet, frikë dhe ngrohtësi njëkohësisht. Në këtë kontekst, interpretimi i Violetës nuk është vetëm një sukses individual, por një shembull i qartë sesi aktorët e shquar shqiptarë të viteve ‘70-’80  mund të ndërtonin personazhe e karaktere që e tejkalojnë ekranin përmes kohës ku vendosen ngjarjet, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në kujtesën vizuale dhe kulturore të shoqërisë.

Ky rol dramatik, dallon thelbësisht nga kinokomeditë ku Violeta është e njohur për humorin dhe energjinë, duke ndërtuar një figurë të thyer nga tragjedia dhe të fuqishme në emocion.

Historia e Plakës Nicë është e trishtë dhe e pafalshme: koloneli italian Zepa i merr jetën burrit dhe i përdhunon vajzën, e cila më pas kryen vetëvrasje. Për Violeta Manushin, kjo tragjedi nuk është thjesht një ngjarje e kobshme, por një mundësi për të krijuar një figurë thellësisht dramatike dhe epike njëherazi, që frymon në heshtje dhe flet përmes çdo shikimi dhe çdo qëndrimi.

Përmes këtij episodi në atë mizanskenë, plaka Nicë thjesht nuk ekziston, por dominon fuqishëm. Ajo nuk përqendrohet te detajet e përditshme, por jeton në horizontin e kujtimeve, ku e kaluara ka peshën e një historie të gjallë dhe të paparashikueshme. Trupi, mendja, emocionet dhe heshtja bashkohen në një simbiozë të fortë, ku çdo lëvizje e vogël, çdo shikim, çdo ndryshim i gjestit hap një rrëfim të ri.

Çasti kur tek porta e shtëpisë së saj përballet me “gjeneralin e ushtrisë së vdekur” i ardhur me mision në Shqipëri disa vite më vonë pas luftës për të mbledh heshtrat e ushtarëve italian të vrarë gjatë Luftës së Dytë Botërore, (kryesisht edhe për gjetjen e heshtrave të Gjeneral Zepa), fuqia aktoriale e Violetës bëhet e dukshme në çdo detaj. Ritmi i fjalës, ndriçimi i fytyrës, tensioni i trupit, nuancat e zërit – të gjitha bashkohen për të krijuar një energji dramatike të papërsëritshme. Manushi këtu nuk interpreton, por krijon një botë ku shikuesi ndjen dhimbjen, tensionin dhe shpirtin e një gruaje të përvuajtur nga dhimbja e madhe, por që nuk dorëzohet përballë fatit tragjik për të cilën kërkon shpagim dhe drejtësi deri në fund.

Përmes lojës aktoriale të Violetës, figura e Nicës shtrihet përtej individit.  Ajo bëhet simbol i nënës shqiptare, i identitetit kombëtar, i dinjitetit historik. Tragjizmi dhe gëzimi, dhimbja dhe shpresa, përbashkohen në një portret, në një unitet të plotë, ku çdo veprim ka peshë, çdo heshtje ka kuptim, çdo shikim është rrëfim.

Në interpretimin e Violetës, Nica nuk përfaqëson vetëm një grua qëndrestare dhe stoike; ajo mishëron të kaluarën, intelektin dhe reflektimin historik, shpirtin dhe dinjitetin e një kombi. Ajo është tragjike, por e fuqishme; e thyer, por e papërkulur; e ndjeshme, por e mprehtë. Fuqia shprehëse, kontrolli i çdo detaji dramatik dhe mjeshtëria për të bashkuar dimensionet emocionale, historike dhe antropologjike e bëjnë këtë rol një nga majat më kulmore të artit interpretues shqiptar.

Plaka Nicë është një nga arritjet më të mëdha në lojën aktoriale të Violetës Manushi. Në heshtje apo në tension, në dhimbje apo në përballje, Manushi krijoi një figurë që mbart energji të jashtëzakonshme – një figurë që flet për jetën, për historinë dhe për shpirtin e një kombi. Lexuesi ose shikuesi nuk sheh thjesht një aktore, por ndjen praninë e një figure të gjallë, madhështore dhe universale, e cila mbetet e paharrueshme.

OLLGA – ROLI QË I DHA FRONIN E KRYEZONJËS NË SKENË DHE KINEMA

Nga bisedat e herë pas hershme me mikun tim, dramaturgun e mirënjohur Ruzhdi Pulaha, kam mësuar se njohja dhe lidhja e tij personale me Violeta Manushin ka nisur që në vitin 1974, kur ai shkroi skenarin e komedisë “Zonja nga Qyteti”. Me shumë emocion, edhe sot ai shprehet se aktoren e ka admiruar që në rininë e hershme, kur kishte filluar të studionte artin e saj. Ishte koha kur kjo aktore tashmë kishte një vend të pakontestueshme në skenën shqiptare.

Sipas dramaturgut Pulaha, kjo vepër lindi e personalizuar për figurën e Ollgës – një personazh që sintetizonte me plotë finesë humorin dhe dramën, mençurinë popullore dhe universin shpirtëror të gruas shqiptare. Teksti i komedisë së njohur, u ndërtua duke pasur parasysh dy aktore të shquara: Violeta Manushin dhe Dhorkë Orgockën. Megjithatë, Teatri Kombëtar heshtte, i ngulfatur nga ngurimet dhe paragjykimet që shoqëronin vlerësimin e veprës.

Ishte Teatri i Korçës ai që guxoi të marrë barrën mbi vete, duke e sjellë në skenë për herë të parë nën regjinë e Dhimitër Orgockës. Shfaqja pati një jehonë të menjëhershme. Dhorkë Orgocka shkëlqeu në rolin e Ollgës, duke i dhënë figurës një prani dramatike të jashtëzakonshme, që depërtonte tek publiku pa asnjë përpjekje të dukshme.

Z. Pulaha kujton se pas vlerësimit që iu bë veprës nga Enver Hoxha, raportet me institucionet ndryshuan në mënyrë të befasishme. Edhe Teatri Kombëtar hoqi dorë nga ngurimet dhe paragjykimet që e kishin shoqëruar më herët veprën. Regjisor i shfaqjes u bë Agim Qirjaqi.

Këtë herë, publiku u përball me interpretimin e Violeta Manushit, e cila shkëlqeu fuqishëm në skenë. Për të, Ollga Stefani ishte më shumë se një rol: ishte një betejë e fituar pas një pritjeje të gjatë. Ky personazh u shndërrua në kryerolin e saj, duke i dhënë një vend të veçantë në kujtesën kolektive dhe një nderim të thellë nga publiku.

Suksesi i këtij interpretimi nuk ishte produkt i rastësisë, as thjesht i përshtatshmërisë me rolin apo i potencialit të saj të madh aktorial. Ai ishte, mbi të gjitha, fryt i një pune të jashtëzakonshme kërkimore. Violeta ishte një eksploruese e palodhur e detajeve: e mentaliteteve, e gjesteve, e nuancave të sjelljes njerëzore, deri në hollësitë më të imta. Ajo ndërtonte figura me një densitet të tillë njerëzor, saqë te spektatori lindte ndjesia se ajo nuk po aktronte, por po hynte për vizitë në jetën e tij të përditshme.

Në historinë e teatrit shqiptar, Violeta Manushi shquhet për origjinalitetin dhe frymën thellësisht popullore të interpretimit. Brenda trupës, ajo shpesh ishte “nëna” e padiskutueshme, sidomos për aktorët dhe aktoret e reja. Por ky dimension njerëzor bashkëjetonte me një rreptësi profesionale të jashtëzakonshme. Jo rrallë, ajo shfaqej si një “diktatore” e disiplinës skenike, sa herë që ndiente neglizhencë apo mungesë përgjegjësie ndaj punës. Pikërisht kjo kërkesë e lartë i siguronte një autoritet moral dhe artistik të padiskutueshëm.

Këto cilësi, – vijon rrëfimin e tij dramaturgu Pulaha, – ai i kishte vërejtur nga afër gjatë provave dhe në shfaqjet e pjesëve ku pati kënaqësinë që ta kishte pjesë të trupës: në kinokomedinë “Shoqja nga fshati” dhe në shfaqjet teatrale “Streha e të harruarve”, “Kohë pa emër” etj. Ishte e njëjta Violetë: e palodhur, e përqendruar, e pamëshirshme ndaj vetes dhe thellësisht e përkushtuar ndaj artit.

Përtej skenës, ajo ruante një thjeshtësi dhe një mirësi njerëzore që e bënte menjëherë të afërt me cilindo që e takonte. Vlerësimi i ndërsjellë mes saj dhe Dhorkë Orgockës për interpretimet respektive të personazhit të Ollgës është një dëshmi e rrallë e etikës profesionale dhe e fisnikërisë artistike. Dy aktore, i njëjti tekst, i njëjti rol – por dy Ollga të ndryshme, të ndërtuara nga dy personalitete të mëdha të artit skenik. Për këtë, unë u jam thellësisht mirënjohës të dyjave, – shprehet me plot vlerësim dramaturgu Pulaha.

Ekranizimi i komedisë “Zonja nga qyteti”, erdhi me kërkesën dhe këmbënguljen e regjisorit Piro Milkani. Dramaturgu Ruzhdi Pulaha, gjatë procesit për të shkruar këtë skenar, kishte synuar të ruante të paprekur jo vetëm thelbin, por në radhë të parë shpirtin dhe atmosferën e veprës teatrale.

Dilema e përzgjedhjes së aktores për rolin e Ollgës ishte e natyrshme, por zgjedhja e Violetës u shoqërua me një trupë aktorësh të shquar nga Teatri i Korçës, si Pandi Raidhi, Stavri Shkurti, Sotiraq Bratko, Valentina Caci, Vangjel Grabocka, Zagorka Shuke, Ligoraq Riza, etj.

Kështu u formua një bërthamë artistike korçare, ku u ndërthurën përvoja, karaktere dhe vizione krijuese. Filmi arriti t’i shmangej rrezikut të lokalizmit, duke u shtrirë në një rrafsh më të gjerë kombëtar. Problematikat që trajtonte nuk i përkisnin vetëm një krahine, por një shoqërie të tërë që asokohe ishte në proces ndryshimi dhe transformimi.

Roli i Violetës ishte përcaktues. Me interpretimin e saj brilant, ajo krijoi një Ollgë që ishte njëkohësisht korçare dhe universale: shkodrane, vlonjate, gjirokastrite – një figurë thellësisht shqiptare. Kështu, Ollga u shndërrua në një personazh me dimensione të gjera kulturore dhe emocionale, duke u bërë një ikonë popullore e dashur për breza të tërë.

Filmi u realizua në vitin 1976 dhe, pavarësisht ritransmetimeve të shumta ndër vite, vazhdon të ndiqet me të njëjtin interes, respekt dhe dashuri. Një episod domethënës, sipas dramaturgut të njohur, lidhet me një diskutim televiziv mbi rolin e artistit në shoqëri, shumë vite më pas.

Në atë bisedë, Rajmonda Bulku – “vajza” artiste e Violetës – hodhi një ide që tingëllonte si thirrje ndërgjegjeje kulturore: pse të mos ngrihej një shtatore për Violeta Manushin, aty ku u xhirua filmi, apo për artistë të tjerë të atij kalibri?

Dhe reagimi i atëhershëm i dramaturgut Pulaha, i shoqëruar me një dozë ironie, ishte: “Violeta nuk është politikane; këto punë kanë radhë.”

Mirëpo, ka një çast të veçantë në fatin e artistëve të mëdhenj — një moment kur jeta e tyre reale fillon të përzihet përfundimisht me jetën e personazheve që kanë krijuar, derisa bëhet e pamundur të ndash njeriun nga roli, frymëmarrjen nga kujtesa, trupin nga miti. Kjo është ajo që ka ndodhur me Violeta Manushin. Ajo nuk ishte thjesht një aktore që interpretoi një rol në një film të prodhuar nga ish “Kinostudio Shqipëria e Re”, por ishte një shpirt që gjeti një “strehë” për të banuar përgjithmonë — dhe ky vend quhet fshati Tushemisht.

Në ato rrugica të qeta, ku dikur lëviznin kamerat, projektorët dhe zërat gazmorë në sheshxhirime, ajo krijoi një nga figurat më të dashura të memories kolektive shqiptare. Një grua që nuk ishte vetëm personazh filmi, por një arketip njerëzor: e fortë dhe e brishtë njëkohësisht, e ashpër në fjalë por e butë në zemër, e vetmuar por e mbushur me dashuri. Me kaq shumë dashuri për të gjithë…

Sot, në qendër të atij fshati që e pa të ecte mes burimeve të ujërave të kristalta, mes portave dhe avllive si pjesë e jetës së përditshme, ajo është rikthyer sërish. Por jo më në mish e në zë. Shtatorja e realizuar nga skulptorët Vasillaq Kolevica dhe Sadik Spahia nuk është ngritur për të përkujtuar një trup që mungon për së gjalli, por për të dëshmuar një prani që nuk është larguar kurrë, sepse bronzi i saj nuk është aspak i ftohtë. Ai mban ngrohtësinë e duarve dhe zemrave që dikur hapnin derën për fqinjët, të zërit që thërriste nga oborri, të hapave që shkelën mbi kalldrëmet e Tushemishtit si të ishin pjesë e një rituali të përditshëm njerëzor, duket sikur arti ka bërë një marrëveshje të heshtur me kohën: Ti merr trupin — por më lë kujtimin.

Dhe kështu, në vendin ku dikur u interpretua një rol, sot qëndron një jetë e përjetësuar. Fëmijët që kalojnë pranë saj, ndoshta nuk e dinë se ajo ka qenë një aktore e madhe e skenës dhe ekranit shqiptar. Të moshuarit ndalen, e shikojnë gjatë, dhe buzëqeshin si për të përshëndetur një të njohur të vjetër që nuk ka ndryshuar aspak. Sepse ajo nuk është më një figurë kinematografike. Ajo është bërë pjesë e peizazhit. Një dritare. Një portë. Një zë që vjen nga një film  plot dritë e ngjyra dhe që sot jeton në një shtatore me ngjyrë bronzi. Një rikthim në vendin e rolit — kësaj here, për të mos u larguar më kurrë.

E pra, koha e vuri gjithçka në vendin e vet. Përmendorja e Violetës u ngrit në qendër të Tushemishtit, vendi ku ajo kishte interpretuar. Sot, kjo përmendore është kthyer në një pikë referimi dhe pelegrinazhi kulturor, ku qytetarë nga Shqipëria, por edhe qindra të rinj nga Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe turistë të huaj, vijnë për t’u takuar dhe çmallur simbolikisht me Violeta Manushin, një nga figurat më domethënëse dhe më të dashura të artit skenik shqiptar, me Ollgën, pesonazhi që e veshi aktoren me aureolën e Kryezonjës sovrane të skenës dhe të Kinemasë shqiptare. Por, keqardhja e skenaristit dhe dramaturgut Ruzhdi Pulaha është se, megjithëse koha ka kaluar dhe gjeneratat kanë ndryshuar, duket se do të duhet të presim gjatë për të parë në skenat tona aktore si Violeta Manushi, Dhorkë Orgocka dhe aktorë të tjerë të shquar të asaj gjenerate të artë të artit shqiptar. Koha ikën dhe vjen, por ajo bëhet edhe më e pamëshirshme nëse ne e harrojmë të shkuarën dhe nuk lëvizim në të tashmen….

AKTORJA RAIMONDA BULKU – NJË BIJË PËR VIOLETËN JO VETËM NË FILM

Tek po merresha me detajet për shkrimin kushtuar aktores së madhe (ato janë të pafundme – oh sa shumë janë…!!!), zhvillova një bisedë me një tjetër mikeshë timen, aktoren e mirënjohur Raimonda Bulku, e cila, për çudi, ndodhet këto ditë në fshatin Tushemisht për xhirime.

“A e di Monda, se, për pak ditë, mbushen plotë 100 vjet nga lindja e Violeta Manushit, nënës tënde artistike dhe shpirtërore…?!”, – e ngacmoj, si për t’i bërë surprizën e çastit. Për një çast ajo stepet dhe përhumbet mes një emocioni të bukur, e befas, një tis i lëngshëm ia vesh sytë e saj të kaltër e të bukur…

“E di, e di”, më tha e mallëngjyer, e thellësisht e prekur. – “Si mund të harroj atë që në jetën time u bë më shumë se një nënë për mua…?”

E, pikërisht në këtë fshat, 50 vjet më parë, Raimonda ka qenë protagoniste kryesore (në rolin e Melit), së bashku me Violeta Manushin (në rolin e Ollgës), në dy kinokomeditë më të bukura të historisë së kinemasë shqiptare: “Zonja nga qyteti” (1976) dhe, katër vjet më vonë, në vazhdimin e saj, “Shoqja nga fshati” (1980). Sheshxhirimet e shumta të atyre skenave dhe mizanskenave të mrekullueshme, me situata humori të bukura e gazmore, morën jetë pikërisht në Tushemisht, në këtë fshat panoramik e piktoresk, mjaft tërheqës nga natyra, me njerëz të mirë, bujarë e punëtorë.

Ditët e njohjes së Raimondës me aktoren qëndrojnë ende të freskëta. Asokohe, Raimonda ishte një gjimnaziste e re 17-vjeçare, me fatin të luante rolin e vajzës së Violetës në një film, ku kaloi gjithë kohën e xhirimeve së bashku me të, duke ndarë dhoma, momente humori, si edhe frikën dhe pasigurinë e një adoleshenteje përballë një artisteje kaq të madhe. Dashuria dhe respekti u ndërtuan aty natyrshëm, si një marrëdhënie e ngrohtë dhe e veçantë. “Kjo është çupa ime”, – u thoshte shpesh Violeta grupit të xhirrimit dhe kolegëve të saj në teatër, duke e prezantuar me krenari. Këto fjalë mbetën si një mburojë dhe një kujtesë të përhershme në lidhjen e tyre të veçantë.

Gjatë xhirimit, Raimonda rrëfen se Violetës i duhej të thurte dantella me krenarinë e një gruaje qytetare, ndërsa ajo mbante gjithmonë lëmshin që do të përdorej. “Hajde, çupa ime,” – thoshte Violeta. “Ulu këtu, mbaje lëmshin me duart e tua, dhe unë ta mbledh e ta bëj top.” Ajo kujton se çdo ditë pranë Violetës ishte një mësim i vogël për durimin, për vëmendjen ndaj detajeve dhe për respektin në punë.                                                                                                                                                       Në ato momente të gjata bisedash flisnin për gjithçka: për jetët e tyre, për familjet, për rolet dhe për të ardhmen e saj si aktore ende e re. Nga këto biseda lindi një miqësi e thellë dhe një marrëdhënie, që shumë shpejt bëri që ajo të fillonte ta ndjente Violetën si një njeri të dashur dhe të besueshme, një grua që e donte vërtet sikur të ishte bija e saj.

Ajo tregon gjithashtu se, gjatë filmit, marrëdhënia e Violetës me të gjithë aktorët ishte po e njëjtë: e sjellshme, komunikuese, kërkuese dhe gjithmonë e drejtë. Kritikat e saj ishin gjithmonë dashamirëse dhe ndihmonin jashtëzakonisht gjatë xhirimeve.

Pas filmit, miqësia e tyre nuk u ndërpre. “Për mua, Violeta ishte mamaja nr. 2,” rrëfen Raimonda. Por kur Violeta mori pjesë në dasmën e Raimondës, ashtu, e ulur pranë saj në krye të tryezës, iu afrua duke i thënë në vesh, me atë humorin e saj të bukur dhe të sinqertë: “Tani, nuk jam më mamaja nr. 2, por mamaja nr. 3”, dhe vazhdon të tregojë sesi mësonte gjithçka prej saj, që nga recetat e ëmbëlsirave korçare, deri te rolet dhe sekretet e aktrimit.

Në çdo ngjarje familjare, në çdo moment të rëndësishëm, Violeta ishte aty si një figurë e dashur: përherë e drejtë, shpesh kritike, por gjithmonë mbështetëse. Rreptësia e saj, e domosdoshme për të formuar një aktore të re, nuk ishte kurrë ngacmim, por një mësim dhe kujdes i përveçuar me shumë dashuri e sinqeritet nëne.

Kujtimet e këshillave të Violetës për ruajtjen e zërit, respektin ndaj artit dhe qëndrimin larg zakoneve të dëmshme ende e shoqërojnë dhe e frymëzojnë, duke theksuar vazhdimisht rëndësinë e disiplinës dhe përkushtimit.

Violeta perceptohet jo vetëm si një aktore e jashtëzakonshme, por edhe si një shkollë e dytë në skenë. Çdo premierë, çdo shfaqje, çdo rol ishte një mundësi për të ndjerë praninë e saj, për të marrë drejtimin dhe mbështetjen më të ngrohtë. Për Raimondën, Violeta Manushi ishte dhe mbetet një yll i vërtetë, i paarritshëm, një mentore dhe figurë qendrore që jo vetëm e formoi artistikisht, por e shoqëroi me shumë dashuri, mençuri dhe përkushtim të thellë përgjatë gjithë jetës.

“Është zor, shumë zor të jesh Violeta Manushi”, thotë Raimonda, duke pranuar se, përveç talentit të lindur, ajo kishte një shpirt të veçantë dhe një personalitet që të linte gjurmë të pashlyeshme. Lidhja e tyre, ajo e nënës dhe bijës, mbetet një histori e gjallë, e ngrohtë dhe e paharrueshme – një marrëdhënie që frymëzon, që mbush me kujtime dhe që reflekton përkushtimin, dashurinë dhe shpirtin e artit që Violeta Manushi ka dhuruar jo vetëm për familjen e saj, por për gjithë teatrin dhe publikun shqiptar.

Në vitin 1985, kur u bënë kolege në Teatrin Kombëtar, Raimonda kujton se Violeta ishte gjithmonë pranë saj si një udhëheqëse dhe mentore e ndjeshme, e sinqertë: “He, moj vajzë, e bëre!” — ky ishte konfirmimi më i sinqertë që Raimonda merrte prej saj si aktore e re kur punën e bënte të mirë. Ajo e vijon rrëfimin duke thënë se ka qenë krenare që e ka pasur mike dhe se gjithmonë do ta kujtojë me mirënjohje këtë grua të jashtëzakonshme, si një vlerë të përjetshme të artit tonë. Kjo ishte Violeta Manushi: një aktore e madhe, një grua me shumë personalitet, që e reflektonte talentin dhe forcën e saj si në film dhe në skenë, ashtu edhe në jetën e përditshme.

Por, Raimonda nuk mund të mos kujtojë me emocion e dhimbje njëkohësisht momentin e vështirë të përjetuar prej saj, kur aktorja e madhe, në moshën 81-vjeçare po përballej në fund të jetës me sëmundjen e rëndë. Atëkohë, i shkonte dhe e vizitonte shpesh në apartamentin e saj që ndodhej në katin e tretë, në pallatin afër Bar-Kafe “Flora”, për t’i dhënë forcë e kurajo, por që në fakt, këtë forcë dhe kurajo ajo e mori nga vetë Violeta. Në ato çaste të vështira kur aktorja dergjej në shtrat, fjalët e fundit të Violetës mbeten si një bekim dhe një udhëzim që nuk harrohen nga Rajmonda:

“Vazhdo rrugën që ke nisur, bija ime! Kur të bëhesh sa unë, do të jesh një aktore e madhe. Me beso për këtë që të them!.”

Mungesa e Violetës në premierën e fundit të shfaqjes “Korbi i Bardhë”, që Raimonda luante një nga rolet e saj, la një boshllëk të ndjeshëm: një karrige e zbrazët që binte në sy në radhën e parë dhe që fliste më shumë se çdo fjalë. Ky moment simbolizonte jo vetëm mungesën fizike të njeriut që e kishte dashur kaq shumë në jetë, por edhe boshllëkun emocional që vetëm ajo mund t’ia mbushte.

Për herë të parë, ajo e kuptoi se sa fort e donte Violetën, jo vetëm si një aktore të madhe, por edhe si nënë, kur e mbyll rrëfimin e saj me emocion dhe me një ngrohtësi që të prek thellë, duke pohuar: “Kam qenë, jam dhe do të mbetem, në të gjitha mënyrat, bija e Violeta Manushit”.

PENGU I DYFISHTË PËR MARTESËN E PAMUNDUR…

Në jetën e Violeta Manushi, dëshira e nënës së saj, Eftalisë, për ta parë të martuar sa ishte ende gjallë, mbeti një nga brengat më të heshtura e më të thella, një peng që nuk u shndërrua kurrë në fjalë të plota, por që jetoi gjatë në nëntekstin e dashurisë mëmësore. Shpesh, Eftalia kujtonte se ardhja në jetë e Violetës kishte qenë e padëshiruar për shkak të vështirësive të mëdha me të cilat ajo përballej asokohe. Por ky mendim iu përmbys menjëherë, në çastin kur pa se vajza e saj, që do të merrte emrin e një luleje, kishte lindur me këmishë — dhe atë këmishë e grisi vetë Violeta me doçkat dhe lëvizjet e para, të shpeshta e instinktive, si një krijesë e bukur dhe e pafajshme që sapo kishte hyrë në këtë botë me një ngut të pashpjegueshëm për të jetuar. Kjo shenjë ia kishte ngrohur zemrën nënës, duke e bërë të besonte se foshnja do të kishte një jetë të mbarë e të bukur, sipas asaj bestytnie të vjetër zakonore që premton fat për ata që vijnë në jetë të mbështjellë me misterin e lindjes…

Dëshira e Eftalisë për ta parë të bijën të martuar nuk ishte një amanet i shqiptuar me zë të lartë, as një imponim i prerë, por një ëndërr e natyrshme që ka çdo nëne që kërkon për fëmijën e saj më të mirën — një strehë të sigurt në jetë: një shtëpi të vetën, një shoqërues, një dorë që ta mbante pranë në ditët e mira e të vështira, një sup ku të mbështetej në mbrëmjet e lodhjes dhe një prani të qetë në heshtjen e pleqërisë. Një dëshirë e thjeshtë në dukje, por e mbushur me mall, me frikën e vetmisë dhe me kujdesin e përjetshëm që vetëm zemra e një nëne di ta ruajë dhe ta mbajë gjallë.

Por jeta e Violetës nuk ecte në shtratin e zakonshëm të pritshmërive. Ajo ishte ndër gratë e para që guxoi të dilte në skenë, në një kohë kur opinioni shoqëror i shihte aktoret me dyshim e paragjykim. Fama dhe talenti nuk paguheshin vetëm me duartrokitje; ato sillnin mbi supe edhe peshën e një gjykimi të egër. Ajo do të kujtonte më vonë se shpesh i dukej sikur pas vështrimeve fshihej një sharje e pathënë, një etiketim i padrejtë që i ndiqte si hije.

Në këtë klimë mosbesimi, çdo hap kërkonte kujdes. Ajo mësoi si të mbrohej, si të ruante veten, të mbante distancë. Në rrugët e Korçës dhe të Tiranës, ku çdo sy dukej si vëzhgues, ndiente mbi supe trysninë e një shoqërie paragjykuese që nuk e pranonte lehtë gruan në skenë. Megjithatë, pasioni për teatrin ishte më i fortë se frika. Dalëngadalë, ai pasion i dha kurajë dhe e bëri të kapërcente frikërat, drojën, duke e kthyer skenën në territorin e saj të sigurt.

Herë pas here, në horizont shfaqeshin mundësi dhe raste për martesë, por pothuajse gjithmonë ato shoqëroheshin me një kusht të prerë: heqjen dorë nga teatri. Nuk ishte thjesht xhelozi personale; por jehona e një mentaliteti konservator që e konsideronte artin e gruas si cënim të rendit tradicional. Pikërisht aty qëndronte përplasja më e madhe, ngase për Violetën, teatri nuk ishte një profesion i zakonshëm, por identiteti dhe dinjiteti i saj, mënyra për të qenë sovrane dhe e plotë.

Kështu, brenga u bë e dyfishtë: e nënës që e shihte vajzën të vetmuar dhe e vetë Violetës që do të kishte dashur t’ia plotësonte atë dëshirë, por që nuk mund të pranonte një lumturi që kërkonte në këmbim mohimin e vetvetes. Çdo propozim vinte me hijen e kompromisit të pamundur. Dhe në atë vijë të padukshme mes detyrimit moral ndaj nënës dhe besnikërisë ndaj artit, ajo zgjodhi këtë të fundit.

Violeta nuk u bë bashkëshorte dhe nënë në kuptimin tradicional të fjalës, por siç do të shprehej për të poeti i madh Dritëro Agolli, “….ajo nuk pati një familje të zakonshme, nuk lindi fëmijë, sepse në vend të tyre, pati teatrin. Skena u bë shtëpia e saj e vërtetë. Personazhet që krijoi u shndërruan në “fëmijët” që jeta nuk ia dha: Olimbia, Nica, Zyhraja, Ollga… Të qeshur e të trishtuar, të brishtë e të fortë, ata morën prej saj frymën, shpirtin, drithërimat dhe plagët e përvojës njerëzore. Ajo u dha zë, trup e ndërgjegje duke dalë nga kufijtë e skenës, dhe për t’u bërë pjesë e kujtesës kolektive të publikut, të pandashëm nga emri i saj”.

Në jetën e Violetës pati edhe ndjenja të heshtura. “Edhe unë kam ndjerë dikur për dy sy…”, do të shprehej dikur në mënyrë të sinqertë me një pauzë të lehtë vetë aktorja, duke lënë të kuptohej se ishte një dashuri e hershme, por e pamundur për shkak të dallimeve fetare dhe paragjykimit shoqëror. Ajo ndjenjë mbeti e pastër, platonike, e ruajtur si një kujtim i mirë që koha nuk e zbehu.

Vitet kaluan mes roleve, provave, duartrokitjeve dhe përkushtimit ndaj nënës së sëmurë. Jetën private e ruajti si territor të shenjtë. Nuk e mallkoi fatin, as nuk u ankua për zgjedhjen e saj. Përkundrazi, e pranoi si një vendim të ndërgjegjshëm. Sepse për të, të hiqte dorë nga teatri do të thoshte të hiqte dorë nga vetja.

“Gjithmonë kam dashur që ai që do të më zgjidhte, të më pranonte ashtu siç isha, me gjithë opinionin mbrapa. Kjo nuk ndodhi, dhe kjo ishte zgjedhja ime.”

E në këtë zgjedhje, qëndron madhështia e saj: jo thjesht si aktore e shquar, por si grua që nuk i dorëzoi ëndrrat dhe dinjitetin për hir të një jete të stisur dhe sigurie të rreme. Arti nuk ia rrëmbeu jetën e zakonshme; ai u bë vetë jeta e saj.

EPILOG…

Personalisht, si shkrues i këtyre radhëve, kam pasur njohje shumë më të hershme dhe një lidhje krejt të veçantë me aktoren e madhe Violeta Manushi. E kam njohur në kohën kur ajo ishte ende në moshën e një mesogruaje, në kulmin e energjive krijuese dhe angazhimit të saj artistik, ndërsa unë isha vetëm një fëmijë i dhënë pas artit të saj, adhurues i magjisë që ajo sillte në skenë dhe në ekran.

Me kalimin e viteve, kjo lidhje për mua nuk mbeti thjesht një simpati fëmijërore, dhe as një admirim i zakonshëm ndaj një artisteje të madhe; por u shndërrua në një marrëdhënie të thellë njerëzore, të ngrohtë dhe të pazëvendësueshme. Mbase kjo lidhje u bë edhe më e fortë për shkak të rrethanave tona të përbashkëta sociale, që në mënyrë të heshtur, por të ndjeshme, na afruan me njëri-tjetrin. Ndoshta, sepse ajo ishte një grua që nuk e pati mundësinë të realizohej si nënë biologjike, ndërsa unë isha një djalë i rritur pa familje, në jetimore. Kështu, në një mënyrë krejt të natyrshme e të pashpallur, jeta ndërtoi mes nesh një urë lidhje që shkonte përtej çdo përkufizimi dhe etike të një marrëdhënie formale.

Shpesh e përjetoja lidhjen me  aktoren si prani të një nëne, ndërsa unë u ndjeva si biri i saj. Kjo ishte një lidhje spontane  dhe e çuditshme që më shoqëroi prej dekadash me radhë. Kur krijova familjen, Violeta u bë edhe më e pranishme në jetën tonë: jo vetëm si mikeshë e çmuar, por si një nënë dhe gjyshe e mirë për fëmijët e mi, duke i rrethuar me dashuri, me humorin e saj të njohur dhe me urtësinë që buronte nga përvoja e jetës. Po aq sa ishte pjesë e familjes sonë, edhe ne u bëmë pjesë e jetës dhe e familjes së saj, në një shkëmbim të ndërsjellë përkujdesjeje, dashurie dhe respekti.

Ruaj në zemër shumë mbresa dhe kujtime të bukura për këtë grua të mençur, me shpirt fisnik dhe me zemër të madhe. Janë kujtime që kanë dritën e tyre të veçantë dhe që meritojnë të rrëfehen më vete, në një çast tjetër, me qetësinë dhe përkushtimin që kërkon fjala e shkruar. Por tani, në këtë përmbyllje përsiatjeje, le të kthehemi tek Violeta që u përket të gjithëve – tek artistja që diti të bëhej pjesë e shpirtit të një kombi, pa reshtur kurrë së qeni njeri i thjeshtë, e dashur dhe madhështore në humanizmin e saj.

Më 27 korrik të këtij viti, mbushen 19 vjet që ajo nuk është më fizikisht në mes nesh, por, çuditërisht, gjithmonë e ndiej se prania e saj vijon të jetë gjithkund — e shpërndarë  kudo, në ajër, në kujtime, në zëra, në heshtje, në revista e gazeta, në ekrane televizive, edhe në kujtesën tonë. Në këto çaste, kur mendimet dhe kujtimet e shumta më kanë pushtuar krejt qenien, pa e kuptuar as vetë, këmbët më kanë sjellë me hapa të ngadaltë e pothuaj instinktivë përballë hyrjes së pallatit ku ajo ka jetuar, këtu, në rrugën e “Durrësit”.

Në hyrje të shkallës, shquaj një pllakë mermeri me mbishkrimin: “Këtu ka banuar aktorja Violeta Manushi (Artiste e Popullit). Sa keq të vjen që Tirana jonë ende nuk e ka një rrugë me emrin e saj…!

Sa e sa herë i kam ngjitur këto shkallë ndër vite, për të takuar Violetën — atë grua të rrallë, njëherazi të qeshur e gazmore, serioze e këshilluese, dashamirëse në mënyrën më të natyrshme, me shpirtin qelibar që dinte të jepte dhe të merrte dashuri mes njerëzve të shumtë që e rrethonin. Apartamenti i saj modest, i përbërë nga një dhomë e një kuzhinë, ishte gjithmonë i mbushur me jetë. Me sa shumë jetë….Me nipërit dhe mbesat që mblidheshin çdo herë rreth saj, për çdo ditë të premte, duke e rrethuar me zëra që ngjanin me cicërima zogjsh, për t’i dhuruar “nëna Letës” çaste të pafundme lumturie e përkëdhelie shpirtërore.

Bëj të trokas në atë portë… por befas stepem dhe bëj një hap pas. Tërhiqem nga një ndjesi e pashpjegueshme. Pastaj kthehem përballë  derës tjetër — aty ku ka jetuar Piro Milkani, regjisori i madh që i besoi dhe i dhuroi Violetës dy prej kryeroleve të saj në kinokomeditë e njohura “Zonja nga Qyteti” dhe “Shoqja nga Fshati”.

Trokas në derën e familjes “Milkani” dhe, pas pak çastesh, përballë meje shfaqen nënë e bir — Margarita dhe Eno, bashkëshortja dhe i biri i regjisorit. Ende nuk është mbushur viti që ata kanë humbur njeriun e tyre më të dashur: bashkëshortin, babanë, kineastin e madh të vendit. E megjithatë, përtej dhimbjes që mbetet ende e freskët dhe lexohet në fytyrat e tyre të lodhura, më ftojnë për kafe  brenda në shtëpi.

E dinë  fare mirë që kësaj radhe kam ardhur për Violetën — për ish-fqinjën e tyre të një jete — për ta kujtuar, për t’u çmallur me kujtimin e saj, mbase për të më rrëfyer diçka më shumë për të.

“Nga t’ia nis dhe çfarë të tregoj më parë për të mirën dhe fisniken Violetë…!”, — më thotë Margarita, e cila, e ngulfatur përmes një angështimi, psherëtinë dhe merr frymë thellë si për të çelur portat e kujtimeve të shkuara.

Megjithatë, do të përmend dy-tri gjëra që flasin shumë për marrëdhëniet e ngrohta njerëzore që familja “Milkani” kishte me aktoren e madhe Violeta Manushi. Së pari, – kujton profesoresha e njohur e pianos, – më bënte gjithmonë përshtypje fakti që, sa herë Violeta kthehej mbrëmjeve vonë nga shfaqjet e teatrit, dritat e apartamentit të saj qëndronin gjithmonë të ndezura. Mua dhe Piros kjo gjë na tërhiqte vëmendjen dhe, një herë, e pyeta:

— Përse i lë dritat ndezur?

Ajo, e buzëqeshur m’u përgjigj me një qetësi të butë:

“I lë ndezur me qëllim moj motër, sepse, sa herë që kthehem vonë nga teatri, kur afrohem rrugës poshtë pallatit, ngre kokën lart dhe dua të kem ndjesinë se edhe mua dikush më pret në shtëpi…”

Margarita kujton se për Piron, Violeta nuk ishte vetëm një artiste e madhe dhe një kolege arti; në planin njerëzor, ajo ishte si një motër e madhe për të. Shpesh vinte nipi i saj, (Piro, e ka emrin edhe ai, ka qenë violençilist i njohur në orkestrën e madhe të RTSH ), i cili shpesh i bënte shërbime dhe masazh, sidomos kur ndjente dhimbje apo lodhje. Por, sa herë që ai nuk mund të vinte për shkak të angazhimeve në punë, ishin fqinjët e saj – “Bebi”- Margarita dhe bashkëshorti i saj artist Piro, që i gjendeshin pranë, duke i bërë ndonjë shërbim, apo ndonjë masazh me ujë të ngrohtë për këmbët e sëmura. Dhe kjo ndodhte jo rrallë. Si të thuash, me Violetën ishim bërë një familje. Edhe në muajt e verës, dyert e apartamenteve tona përballë i mbanim gjithmonë të hapura, si një shenjë fqinjësie, mirëbesimi dhe afërsie.

Profesoresha nuk mund të harrojë çastet kur ajo dergjej kohët e fundit në shtrat, dhe kur mjekët turq në Stamboll i rekomanduan të bënte një ndërhyrje kirurgjikale. Por Violeta e refuzoi me këmbëngulje propozimin e tyre:

“Nuk pranova të operohem, – na tregoi duke buzëqeshur lehtë, – sepse mjekët turk më thanë se do të hiqnin jo vetëm një pjesë të veshit, por edhe një pjesë të fytyrës. Do të doja të vdisja e bukur, që të dashurit e mi të më kujtonin ashtu sikurse u jam ngulitur në mendje dhe në zemër…”

Në mesnatën e datës 26 korrik të vitit 2007, kur aktorja e madhe dha frymën e fundit, pranë kokës së saj, në shtratin e bardhë, ndodhej njeriu që ajo e kishte konsideruar përgjatë gjithë jetës si vëllanë e saj – Piro Milkani. Margarita kujton çastin kur ai erdhi i shqetësuar, qëndronte si i ngrirë dhe, me një frymë të vetme, tha:

— Mbaroi!

Atë çast, – rrëfen Margarita, – dola në ballkon dhe këputa të vetmin trëndafil që kishte çelur dhe ia vendosa pranë zemrës për ti dhënë lamtumirën…

E gjithë kjo skenë dukej si një film, ku regjisori Milkani – ai që i kishte dhuruar me bujari dhe fisnikëri artistes së madhe kaq shumë kënaqësi dhe satisfaksione në jetën e saj artistike – për fat të keq, do të duhej të përmbyllte si në një regji filmike, aktin e fundit tragjik të ikjes së përgjithmonshme fizike të njërës prej figurave më të shquara të artit tonë skenik dhe kinematografik.

Sot, nëse kalon në rrugën e “Durrësit”, gjithçka duket e zakonshme. Pallatet janë po ato, ballkonet po aq të heshtura, shkallët e betonit nuk mbajnë më ritmin e hapave që dikur ngjiteshin e zbrisnin me nxitim drejt provave, shfaqjeve apo xhirimeve të mëdhenjtë e artit tonë skenik. Bar Kafe “Flora” nuk është më ai pol magnetik i dikurshëm. Zërat janë zbehur. Dritat ndizen e fiken pa zhurmë. Koha ka bërë të vetën.

Por kujtesa jo. Ajo  nuk banon në mure, por në frymë. Dhe ajo frymë endet aty, kur dikur, përballë një dere të thjeshtë apartamenti, jetonte një grua e zakonshme që publiku e njihte si të jashtëzakonshme.

Tiranë, e hënë – 23 shkurt, 2026