Prag i martur pranvere, 1 Mars 2005
Sot u bënë dhjetë vjet qysh kur jam larguar nga Shqipëria pa u kthyer njëherë të vetme aty. Jam një njeri që nuk shoh ëndrra. Nuk e di shkakun përse? Në dhjetë vitet e fundit ku, jam endur nga njëri vend në tjetrin, kam njohur njerëz, gjuhë, dashuri, urrejtje, që as më shumë e as më pak, e kanë shuar kureshtjen time ëndërrimtare duke më bërë të ndihem si një Grifon i damarëve të galerive ku dergjet shpirti i mërgimtarit
Jam në kërkim të ditë tuneleve të reja jetësore. Të cilat ndjekin njëra-tjetrën si vajzat e qytetit tim ndërsa shkonim për në shkollë dikur. Ishte pjesa më e bukur e atyre ditëve. Kjo orë që gërmon kujtesën përgjatë netëve që përngjajnë me një rrobë të magjishme, vello e zezë e tejdukshme që mbështjell trupin e universit, njësoj si trupin ku dallohen qartë nishanet mu si galaktika yjesh në të pafundmin shtegtim. Do të isha i lumtur sikur gjithmonë të ishte kështu. Por fatkeqësisht realiteti i ditëve të mia ka tjetër fytyrë.
Alarmi i zgjimit të mëngjesit është një nga shpikjet që e urrej me shpirt. Pastaj, fytyra ime në pasqyrë. Oh, fytyra ime në pasqyrë?! E urrej praninë e fytyrës time në pasqyrën e përditshmërisë. Por nuk kam shumë kohë të merrem me të. Më duhet të rend. E me makinën time si turinjtë e një kobre, të zvarritem në vendin ku fitoj refrenin e këngës që përditë këndoj: “Bukën tonë të përditshme falna Zot!”
Për dymbëdhjetë orë jam këngëtar i kësaj kënge që zgjat gjashtë ditë në javë. Të gjashta ditët përbëjnë rreth treqind e katërmbëdhjetë pasqyra mëngjesore në vit. Dhe për dhjetë vjet formojnë mozaikun e tridhjetë e shtatë mijë e gjashtëqind e tetëdhjetë fytyrave të pasqyruara në një fytyrë të vetme. Netët kanë tjetër formë. Ose nuk kanë formë. Netët nuk kanë fytyrë. Më tepër se tokësore ato janë hyjnore. Në to ashtu si në muzikë koha rrjedh, shtrihet në një hapësirë të pakufizuar me kufijtë e një jete të vetme.
Nata mërkuriane e të mërkurës, 2 Mars 2005
Mbi kodrën ku prehen varret e të vdekurve të qytetit të Pogradecit, mund të shohësh liqenin. Një pikëz loti midis shpirtrave ngashërues të maleve që mbështjellin pamjen. Qyteti ku vijon një jetë e vdekur e banorëve të tij të gjallë. Një gjysmë qiell i gërvishtur në shikim nga degë gështenjash që popullojnë varrezat. Pllaka mermeri. Pllaka varresh ku koha shtrihet njëtrajtësisht. Ku koha nuk ekziston. Ku ekzistenca është e ngurtësuar në mermer.
Nuk i di rrethanat si dhe përse u gjenda aty prej kaq mijëra kilometrash larg? Përballë meje u shfaq i ndjeri im gjysh. I mbështetur në trungun pranë gështenjës ku prehet. Qëndronte i qetë me atë buzëqeshjen njerëzore e cila e tregonte më të ri nga ç ‘ishte në të vërtet, sipas llogarive të mia matematikore. Ndryshe nga ç’më kujtohet kur ishte i gjallë, ajo që më bëri përshtypje së pari ishin rrobat e tij. Në krejt shkallaren që shërbente si zbritje-ngritje të kujtimeve të mia, më kujtohet se i ndjeri në më të shumtën e kohës së jetës që kishte jetuar ishte i veshur si dhëndër me kostum dhe kravatë. Kështu e mbajnë mend edhe qytetarët e Pogradecit “profesorin”. Kishte kaluar një rini “endur ditën dhe ç ‘thurur natën” përmes Selanikut, Bukureshtit, Romës, Gjenevës dhe Lionit. Ndërsa, tashmë ishte i veshur me një palë tuta sportive kineze të viteve shtatëdhjetë. Tuta ngjyrë blu të zënë. Një palë atlete me shollë kauçuku ngjyrë gri. Në imazh të ëndrrës sime ishte buza e tij. E ngjyrosur në anën e poshtme me të njëjtën ngjyrë blu e errët si kostumi i tij sportiv. Dridhej dhe kishte ftohtë. Bashkë me të edhe unë, dridhesha dhe kisha ftohtë. Ftohtësia vinte prej mjegullnajës nga një tjetër kohë kur isha fëmijë. Kur i sapodalë nga uji i ftohtë i liqenit të Ohrit, me buzën e nxirë nën qortimin e fjalëve të tij, mundohesha të fshija trupin tim vocërrak brenda krahëve të gjyshit tim si një nosit në vjeshtë kur natyra fillon të hedhë mbi vete petkun e përgjumjes dimërore. Nuk e di përse sot, është im gjysh që më shfaqet në ëndrrën time të parë mbas dhjetë vjetësh qyshkur nuk shoh më ëndrra.
“Më fal që nuk kam mundur të shoh një të vetme herë në ëndërr!” i thashë.
Ndihesha fajtor pa faj kundrejt këtij fakti që më bënte të afrohesha më tepër drejt tij.
“Dua të më kuptosh. Nuk e kam pasur të lehtë përgjatë këtyre ditëve endacake!” shfajësohesha.
Ai vazhdonte të kishte në buzën blu po atë buzëqeshje që e tregonte më të ri nga ç ‘ishte në të vërtetë. Një lloj ngjyrimi e cili bëhej edhe më i afërt me hapat e mi drejt tij.
“Dua të më kuptosh se nuk kam pasur kohë për ëndrra!” thashë, tashmë një hap larg tij.
Ai vazhdimisht miratonte me kokë pa folur duke më dhënë të kuptoja se : “Nuk është ndonjë gjë e jashtëzakonshme, biri im. Gjëra ndodhin në jetë. Të kuptoj. Kohët kanë ndryshuar. Nuk është ndonjë gjë e madhe. Të kam falur.”
I hapi krahët dhe të dy u gjendëm në atë përqafim magjik i cili më kishte munguar tmerrësisht për të gjitha këto vite. Ndieja mall. Ndieja një shtrëngim që e kisha humbur ndër vite dhe po e gjeja rishtazi. Një përqafim në të cilin doja të isha i lidhur përgjithnjë. Por nuk mundesha. Nuk mundesha sepse sytë e tij më thoshin se “kohët kishin ndryshuar”. instinkti i rrugës që po përshkoj nga ëndrra drejt zgjimit më udhëhiqte drejt shtigjesh logjike ku lehtas kuptohej se shpirti i të ndjerit vinte në krahët e mi prej një tjetër bote. Në logjikën time sy zgjuar i binte që tëisha përqafuar për të parën herë në jetë me një të vdekur atë natë.
E enjte e ënjtur, 3 Mars 2005
Zgjimi ka zbritur Cape Cod, Massachusetts. U zgjova duke ndier të ftohtë. U mbështolla me batanije. Të parat rreze Marsit kishin mbërritur në pezul të dritares sime. Ora shënon dy orë më parë se rënia e alarmit të zgjimit tim të përditshëm. U ngrita nga shtrati dhe ndeza një qiri. Ishte diçka jo e zakonshme për ditët e mia sepse jam një njeri që nuk shoh ëndrra. Ky kthim i papritur drejt asgjësë. Këtë e ndieja te gishtat ndërsa u vura në përgatitje të një kafeje. Dy gllënjkat e para më dhanë kurajë drejt marrjes së receptorit të telefonit. Po formoja numrin e nënës e cila jeton në Tiranë. Ajo pritje më vuri papritur përballë një reflektimi : Të gjitha lutjet e mia ja kisha thënë në anglisht të ndjerit. E vetmja gjuhë e huaj të cilën nuk e njihte përmes morisë së disa gjuhëve që zotëronte.
“Zot na ruaj! Prandaj edhe tundte kokën në shenjë miratimi pa folur.”
Një mur na ndante në atë takim. Gjuha. Gjuha jonë e përbashkët të cilën ai e kishte humbur nga vdekja. Shqipe që unë po e humbisja nga jeta në morinë e viteve të mia të ikura në mërgim.
Një sinjal i zgjatur më torturonte në pritje të përgjigjes së nënës. Nuk po kuptoja përse po telefonoja atë të parën? Për të ndarë së bashku ëndrrën e sapo parë? Ndoshta. Pritja e atyre sekondave njëtrajtësohej me kohëzgjatjen e të gjitha këtyre viteve jetuar në tokë të huaj.
– Alo? – u dëgjua përtej oqeanit zëri i saj.
– Alo? Jam unë mama. Si je?
– Biri nënës si je?
– Mirë. Jam në merak. Kam parë një ëndërr të çuditshme sot.
– Ke parë ëndërr?
– Po. Kam parë gjyshin në ëndërr.
Një tjetër e vërtetë më shkundi ndërkohë. Nuk dua ta fsheh. Nuk më kujtohej viti i saktë i vdekjes së tij. Prej aty po kuptoja pse po i telefonoja mamasë. Për të marrë vesh se kur im gjysh kishte ndërruar jetë.
– Në vitin 1996! – foli ajo qortueshëm.
– Pra, pothuajse, një vit pas largimit tim? I thashë vetes.
Pritja e të premtes, 4 Mars 2005
U nisa për në punë. Nuk e di se si i kam përtypur ato dymbëdhjetë orë ditë. Në mbrëmjen e datës katër mars përgjatë gjithë natës kisha një dëshirë të papërmbajtur për të pirë të gjithë detin e pijeve që kisha në shtëpi. Kisha dëshirë të digjja gjithçka këtë natë. Por siç thoshte zëri i Bob Dylan, burgosur në shiritin e magnetofonit : “Asgjë s’kishte mbetur për të djegur“. Vërtet asgjë. Kisha nevojë të flisja me shokë, të afërm, miq. Por të gjithë ishin larg. Flinin këtë orë në gjumin e halleve të botës.
U lëshova i dërrmuar nga alkooli mbi shtrat në pritjen e radhës që ndillte ankth me ndjesinë e një nate më parë mbledhur lëmsh mbi gjoks. Isha i gatshëm t’i jepja një copë mish nga trupi im bishës të së vërtetës. Por më kotë. Asgjë nuk erdhi. Asgjë nuk ndodhi. Përsëritja e të njëjtave rituale disa orë më vonë në mëngjes. Alarmi i zgjimit. Pasqyra. Fytyra. Kafja. Ndihesha i këputur si të kisha kapërcyer Saharanë në një natë të vetme. Më tej, makina ime me fytyrë kobre tek gjarpëronte rrugëve të qytetit. Puna. Orët. Refreni. Gjithçka e ndalur një moment përball kolegut tim gjashtëdhjetë e pesë vjeçar Mike Valas ndërsa i rrëfeja ëndrrën.
– Përse unë? – e pyeta, – Prej kaq mijëra kilometrash larg të udhëtoj drejt atij vendi? Përse unë prej kaq kohësh i ikur duhet t’i bëja vizitë një të vdekuri?
– Nuk je ti, por shpirti i tij që ka ardhur e të ka gjetur këtu. – tha ai.
U shtanga. Tingëllon paradoksale. Kisha besuar se isha unë ai që kishte depërtuar atje në kodrën e gështenjave. Ku edhe kisha gjetur trupin e tij? Jo. Duhet thënë shpirtin e tij. Jo, jo! Nuk ishim në Pogradec por në ëndrrën time këtu në Cape Cod. Nuk besoj se isha unë, apo shpirti im, që kishte kapërcyer oqeanin atë natë. Por ai, shpirti i tij, që kishte zbritur prej kodrës së gështenjave drejt e në realitetin tim amerikan.
– Mos u bëj merak. – më shkundi Mike – Të shtunën do të vete në kishë dhe do të ndez një qiri në emër të tij.
– Të faleminderit! – thash më i qetë shpirtërisht, nuk e di përse në tre gjuhë të ndryshme me idenë idiote se nuk po më kuptonte.
Në mbrëmje mora një mesazh nga kushëriri im që jeton po ashtu në mërgim. Më tronditi kjo frazë e tij : “Nuk di kur ke qenë për herë të fundit në Pogradec. Dua të ta them gjendjen me një paradoks që tingëllon pashmangshëm tepër poetik: Pogradeci jashtë kishte ndryshuar aq egër, dhe Pogradeci im qe ruajtur brenda meje aq mirë, saqë askush nuk kish vdekur gjatë mungesës sime, e askush s’do të vdiste pas ikjes sime.”
Perëndim i vagëlluar mbi liqerin pa kufij, 4 Mars 2005
Liqeri i pulitur, mavijuar e venitur, llamburitës svagullon. Sipër-e-më-sipër, tinës zog ardhushi, mjerush parëverak, posi frym’e dehur, vetëtitës çiçërron zembërës të këngëve. Këndimi yt nër ne pat rarë dit’e nat’. O fatlum i paçmuarshmë fjalëtor. Vgjer-i shentë. Vraparak. Posi zëth, qipallë, stolismë, çfrerim. Këng’ e lasht’ e vjershërisë, folja jonë pleqërishte, që veson farmaqet, rrëxhosur farmason. Përtërit pashteruar, paqetuar, qielluar, shenjtëruar, dëshëruar, shushulluar, mjergulluar, shkundërmuar, shaqiluar, pipëlim në kraharuar, perëndimi më të vagëlluar sillet qark gjeratorisht. Shtërg’i fundit prej zemërate. Bard i fundit i pulitur, dërdëllit. Ç’të zotërovi çiçërrima sylynjarë’e çoçërit q’i thurri lavdërim. Çquhen krillat mbudhë mbollisura, mijëza, mijëza, shejza t’shejta të mitura. Shkëndijime. Ç’m’u verbojnë-o syt’e mia, ndjej në gji një këngë gjaku shtërgjyshërishte. Ças. Një grime parpalitet pik’e ngritë. Ronitet. Dh’ aher’… Lëngon levezhga palëpirë dhe palcorja me përgjërata pikon e merr kullimin, fund skëterre, kulm zeniti, nën etere, gjuh’e vdarë dyke vuar; Çkëlqen. Fërfëllon. Vaj’ e një çasi-e këngës s’ate harmonishmë… Harmoni divine e tepërlumtur, fshehtësira, me kullim si fleta fundet në fund gremine, fund’. Skëterrur. Rrasë. Mort. Urgjin’e zisë. Urgji e ngratë mbi varrishta. Papo ula kryet mun ne zambaku, mbi shkorreta. Mun ne tumb’e përmivarshme, ku vërzave thëthinjë aromë borsilog. Kim’ a-ni zilinë armiqërishtë, me pedantizm barbar, o maskaradë, renegacion! Ryn hunapi dal-nga-dal për së nalti nër fellësira. Fryn një erë-e ëngjërvi. Jet’e dherit, syr’ i lodhur, kandilerit, marth, mpijet, mvarret, dhëmkoset dhe me hov të letë valon. Venë-e-vinë. Vate. Vanë sërë-sërë, sy-vramuseve, ç’m’j-u ka hije paanësira, lartësira, ndryshmësira. Afërò-m’ u, shih-më shimëzë, për-m’at’ anë, shimëzë!
Ag mbi Atlantik, 5 Mars 2005
Dobare e gjumit si një sprijë zalli bariste nga shtrati i ngrohtë drejt dritares ku prej së largu shndriste bregu i të ndritshmit blu. Mëngjesi i datës pesë mars, e gjeti grykën time të njomësuar me ajrin e oqeanit. Një shije kripe më kishte mbetur në gurmaz nga nata e mëparshme. Nuk e di përse? Nuk e di nga vija e ku shkoja? Por më duhej të çaja thellë. Përtej asaj që pretendojmë se e njohim. Fytyrën e së cilës nuk e kemi parë kurrë. Ose gjithmonë e kemi me vete. Pa e kuptuar. Më dukej sikur kësaj here kisha kapërcyer i vetëm Atlantikun. I kisha shpëtuar mirazhit vertikalisht vdekjeprurës të Saharasë dhe lundroja i shtrirë mbi një copë shtrat druri, horizontalisht mbi oqean. Ndieja se toka lëvizte rrëshqitshëm nën shtratin e Atlantikut. Lëvizte përditshmëria. Veprimi mori formën dhe ritmin e valëve. Dhe valët morën kuptimin e ditës. Kuptimin e syrit të zgjuar në atë çast të pazakontë kur gjithçka për mua nuk do të ishte më asnjëherë si më parë.
Mike Valas sipas premtimit, në kishën ortodokse të Shën Gjergjit – 1130 Falmouth Road, Rte. 28, Centerville – e kishte ndezur një qiri në emër të gjyshit tim këtë ditë përballë shenjtorëve. Në të njëjtën kohë kur atje në Pogradecin e largët, NË REALITET, stuhia e shirave i detyroi të vdekurit të dalin nga varret.
E shtuna e pulave, 5 Mars 2005
Në kalendarin ortodoks e shtuna e pesë marsit, njihet si «dita e të vdekurve». Ndryshe thërritet nga pleqtë si «e shtuna e pulave». Thuhet se pikërisht shpirtrat e të vdekurve dalin mbi sipërfaqe të tokës gjatë gjithë kësaj dite. Pak para të shtunës së pesë marsit kanë lëvizur varret e Pogradecit. Ishte marrëzi të besoje përkimin e ngjarjes me ditën e të vdekurve. Por ashtu kishte ngjarë. E gjithë sipërfaqja e tokës (parcela e varrezave) pranë Përroit të Çaprazit, kishte shkarë nga shirat dhe dëbora e atyre ditëve. Kisha dëgjuar për një problem të tillë diku aty nga vitet ’90. U tha atëherë se varrezat që po arrinin majën e kodrës një ditë do të rrëshqisnin. Ky do të ishte Apokalips i shpejtë, sepse vetë njerëzit nën një fajësi kolektive të çmendur kishin prerë gështenjat e mbi kodrës, kishin bërë vend e pa vend shtëpi banimi (që edhe ato një ditë do të rrezikonin jetët e tyre) e çnuk kishin bërë. Shumë ujë rrodhi që atëherë e deri më sot, për të na mbetur në derë ky shqetësim që këtë mars u bë lajm ndërkombëtar.
Nga shtypi i kohës : “Qytetari P. Dh. na tregoi se ai së bashku me të afërmit e tij, kishin zhvarrosur me dhimbje eshtrat e motrës Tefta dhe burrit të saj, vdekur vite më parë e për t’i varrosur përsëri në një varr të përbashkët me prindërit e burrit. Ndërsa P. H. na tregoi për tmerrin e bashkimit të eshtrave të vëllait të tij me ato të të vdekurve të tjerë.”
“Njerëz që gjenin të afërmit e patretur nga koha, të tjerë që seleksiononin kockat e tyre dhe ndokush që kërkonte personin e vdekur që për momentin s’ndodhej në varrin e tij! Mbi të gjitha, gjendjen e jashtëzakonshme e bënte më të vështirë terreni i përbaltur, shiu dhe bora. Ushtarë, mjete transporti, arkivole, maska, doreza, njerëz të dëshpëruar, punonjësit e Bashkisë, gjithandej, …asnjëherë s’e kishim parë drejtpërdrejt një skenë masive zhvarrimi.”
Presidenti i Republikës i telefonon krye bashkiakut : “Më lejoni të shpreh keqardhjen time për pasojat e kësaj fatkeqësie natyrore që lëndoi ndjenjat e qytetarëve pogradecarë.” – 6 Mars 2005
– Paske qenë i çuditshëm mor’ bir! Me të gjitha këto që ndodhën këndej, dhe ëndrrën që më rrëfeve katër ditë më parë; Zot na ruaj! Paske qenë i çuditshëm! Duhet të vizitohesh te ndonjë doktor, apo të shohësh ndonjë prift.
– Çfarë ka ndodhur? – 7 Mars 2005
– Eshtrat e gjyshit nuk kanë lëvizur se i kanë mbajtur rrënjët e gështenjës sipër varrit të tij. Të kujtohet gështenja? – 8 Mars 2005
Krye bashkiaku prononcohet në shtyp :
“Deri më sot, 9 Mars, Bashkia ka dhënë 270 autorizime për zhvendosje varresh në fshatin Guras. Një pjesë njerëzish i kanë çuar të afërmit e tyre për t’i rivarrosur në Korçë, Tiranë apo në komunat nga kanë ardhur. Aktualisht ende punojnë 160 ushtarë, 100 forca të ndërmarrjeve publike të bashkisë si dhe punëtorë të biznesit vendas. Në normalizimin e saj ndihmuan Bashkia e Tiranës. Prefektura e Bashkisë së Korçës dhe Prefektura e Elbasanit. Policia e Pogradecit në këtë situatë po punon pa u ndalur. Kanë mbërritur në Pogradec, një grup inxhinierësh gjeologë nga Tirana. Të gjithë i falënderoj.” – 9 Mars 2005
“Sot është mbledhja e Qeverisë, e cila do të akordojë 27 milion lekë të reja për ndalimin e rrëshqitjes së mëtejshme të dheut. Nga këto, 15 milion lekë të reja për sistemimin e varrezave të reja në fshatin Guras dhe 12 milion lekë të reja për përballimin e kostos varrim – zhvarrim. Gjithashtu vetë Bashkia Pogradec do të përdorë 12 deri 15 milion lekë të reja për të përballuar këtë situatë. Do të ketë një autobus (linjë e vazhdueshme) çdo ditë për të çuar njerëzit në varrezat e reja të Gurasit. Përveç familjarëve që kanë vendin e tyre në varrezat e vjetra, të gjitha funeralet e tjera do të bëhen në varrezat e Gurasit. Ndërkohë, pas një Kalvarit të gjatë 9 marsi i dhuroi Pogradecit mot me diell dhe një normalitet në sistemimin e varrezave të vjetra.” – 10 Mars 2005
Sikur të ishin dhjetë ditë dhjetë net dhjetë orë dhjetë minuta dhjetë sekonda dhjetë shekuj – janëbërë dhjetë vjet që kur jam larguar nga Shqipëria pa u kthyer një herë të vetme aty. Ngjan kjo kohë me një rekuiem që sjell shpesh në mendje fëmijërinë e degëve të një gështenje.
Cape Cod, Mars 2005
