E para grua në botë, që ka përkthyer “Odisenë”
Shumë lexues të Odisesë duan që Penelopa, bashkëshortja kokëfortë e Odiseut, të përputhet me idealin e një gruaje të fuqizuar.
Qëkur përfundova përkthimin tim të Odisesë, i cili është versioni i parë i botuar i epopesë së Homerit në anglisht i përkthyer nga një grua, lexuesit shpesh kanë supozuar se duhet të simpatizoj mbi të gjitha personazhet femra të veprës. Më pyesin veçanërisht për interpretimin tim të Penelopës, gruas besnike të Odiseut. Penelopa kalon njëzet vjet në izolim plot lot, duke pritur që burri i saj të kthehet nga lufta—dhe, siç ndodh, edhe nga shpella dhe shtrati i dy perëndeshave të bukura—ndërsa kujdeset për djalin e saj dhe zmbraps përparimet e pretendentëve të dhunshëm. Në të njëjtën kohë, ajo arrin t’i mashtrojë pretendentët me dredhinë e saj të fshehtë të endjes ditën dhe ç’endurit të punës natën, duke u thënë se nuk mund të martohet derisa pëlhura të përfundojë. Për më tepër, ajo ia shpon krenarinë bashkëshortit duke pretenduar se ka lëvizur shtratin që ai ka ndërtuar nga një ulli ende i gjallë—një kujtesë se ajo ka fuqinë ta lëndojë duke fjetur me një burrë tjetër. Ajo është e mençur, kokëfortë, këmbëngulëse, me imagjinatë të gjallë, besnike, një nënë kompetente, kryesisht e vetme, që tregon dashuri të thellë për djalin e saj të vështirë e të paqëndrueshëm, dhe e mban në këmbë një familje të madhe e komplekse për dy dekada. Për të gjitha këto duhet ta duash—dhe unë e dua.
Por shumë studentë, studiues dhe lexues të përgjithshëm duan edhe më shumë nga ky personazh letrar: duan që ajo të përputhet me idealin e një gruaje të fuqizuar. Është ngushëlluese të përqafosh idenë—siç bën Daniel Mendelsohn në kujtimet e tij të botuara së fundmi, An Odyssey, dhe siç bën Robert Fagles në përkthimin e tij të poemës—se martesa midis Odiseut dhe Penelopës është një partneritet barazie intelektuale, i bazuar në dashuri të vërtetë dhe një këndvështrim të përbashkët për jetën. Odiseu flet, në poemën e Homerit, për idealin e një mendësie të përbashkët (homophrosyne) në martesë. Zakonisht nuk përmendet se ai e sjell këtë temë vetëm kur flet me një vajzë adoleshente të lehtë për t’u ndikuar, Nausikën, së cilës i shmanget t’i thotë se është i martuar dhe ndaj së cilës ka motive të forta të fshehta për ta lajthitur, meqë jeta e tij varet nga ndihma e saj. (Duhet ta dimë tashmë se burrat e fuqishëm e më të moshuar nuk u thonë gjithmonë të vërtetën grave të reja.) Për më tepër, leximi i sentimentalizuar i Penelopës fshin disa fakte rreth pozitës së saj shoqërore që poema origjinale i bën shumë të qarta. Ndërsa Odiseu ka shumë zgjedhje, shumë identitete, shumë vende ku të shkojë dhe njerëz që të jetë e të shohë, Penelopa ka vetëm një zgjedhje, të përcaktuar ekskluzivisht nga statusi i saj martesor: ajo mund të presë Odiseun ose të martohet me dikë tjetër—dhe edhe kjo zgjedhje tejet e kufizuar nuk është e hapur përgjithmonë, pasi pretendentët e dhunshëm mund ta detyrojnë më në fund të vendosë. Në broshurën e ardhshme të Mary Beard, Women and Power, ajo shkruan për një skenë në Odisesë që e quan “shembulli i parë i regjistruar në letërsinë perëndimore i një burri që i thotë një gruaje ‘mbylle gojën’”—Telemaku i thotë Penelopës të heshtë, në Librin e Parë, pasi ajo i kërkon poetit që këndon në pallatin e saj të zgjedhë një melodi tjetër.
Heshtja e zërave femërorë dhe rreziqet e agjencisë femërore janë probleme qendrore të poemës. Pozita e rreptë e kufizuar e Penelopës paraqitet në disa aspekte si e nevojshme, pasi gratë elitare që veprojnë më lirshëm mund të bëjnë gjëra të frikshme—si Helena gjysmë-hyjnore, që braktis burrin për një tjetër, ose motra e saj Klitemnestra, që ndihmon të dashurin të vrasë bashkëshortin. Në Itakë, Odiseu zotëron shtëpinë, armët, pasurinë, skllevërit, fermën, kopshtin dhe vendin në këshillin e burrave; Penelopa as që e ndan plotësisht shtratin martesor, të cilin burri i saj e quan “shtrati im”. Penelopa është, si bashkëshorti i saj, jashtëzakonisht inteligjente; por inteligjenca e saj, periphron (“e kujdesshme, e matur”), sugjeron maturi dhe shmangie rreziku. Mendja e saj e mprehtë nuk e çliron; e mban të bllokuar. Në kontrast, inteligjenca e Odiseut përkufizohet si aftësia për të gjetur zgjidhje për çdo situatë: ai është polymechanos, njeriu me zgjidhje për gjithçka, me një vullnet të hekurt. Poema vendos një dallim të mprehtë midis fantazisë së Odiseut dhe realizmit të Penelopës. Ai beson se, pas njëzet vitesh larg shtëpisë, mund të kthehet sërish në të njëjtin njeri; ajo e di se, sado e fortë, e zgjuar apo besnike të jetë, nuk mund të jetë kurrë më e njëjta. Në një nga pasazhet më tronditëse dhe më të bukura të poemës, Penelopa qan aq dëshpërimisht saqë vetë qenësia e saj duket se tretet. Në përkthimin tim, thuhet:
Fytyra e saj po shkrihej, si bora që Zefiri
shpërndan mbi majat e maleve; pastaj Eurusi e shkrin, dhe teksa shkrihet, lumenjtë fryhen dhe rrjedhin sërish.
Kështu edhe faqet e saj të bukura
u shkrinë në lot.
Përkthime të tjera thonë se lotët e saj “u shkrinë” ose “rrëshqitën” mbi faqet, ose (në klishe angleze) se iu “shkri zemra”. Por teksti origjinal i Homerit thotë se chros—“lëkura” ose “mishi” i saj—u shkri dhe se vetë faqet e saj u tretën (teketo kala pareia). Penelopa e përjeton martesën e saj përmes pikëllimit, braktisjes dhe humbjes së identitetit—një humbje që, Homeri e paraqet si një proces të domosdoshëm dhe natyror, si ardhja e pranverës në mal. Duke përkthyer këtë pasazh, doja të nxirrja në pah njëkohësisht bukurinë dhe saktësinë e imazherisë, si edhe tmerrin—një tmerr i zakonshëm, i afërt—të të qenit grua që e përjeton lidhjen me bashkëshortin si shkatërrim të vetvetes. Doja që lexuesi i anglishtes sime të ndiente atë që ndiej unë duke lexuar greqishten: të ndiente për Penelopën dhe me dhimbjen e saj, pa e zbukuruar apo trivializuar pikëllimin e saj.
E gjithë kjo mund ta bëjë Penelopën të duket si një viktimë e pafajshme, por ajo është gjithashtu një grua e privilegjuar, që bashkëpunon—madje këmbëngul—në heshtjen e grave më të cenueshme. Penelopa kapet me dëshpërim pas çdo cope autonomie që i ofrohet në shtëpinë e burrit të saj. Pasi Odiseu masakron pretendentët, ai i thotë Telemakut të vrasë skllevërit femra që kanë fjetur me ta. Përkthyes dhe komentues bashkëkohorë shpesh e paraqesin masakrën e këtyre grave si krejt të zakonshme dhe plotësisht të justifikuar. Skllevërit e vrarë përshkruhen rregullisht në përkthimet bashkëkohore amerikane si “shërbëtore të pabindura” dhe etiketohen si “kurva” apo “lavire”—një nivel abuzimi verbal që nuk ka absolutisht asnjë analogji në greqishten origjinale. Vrasja e këtyre skllevërve të abuzuar (që shpesh quhen, në mënyrë eufemistike, “shërbëtore” ose “vajza shtëpie”) përshkruhet shpesh sikur të ishte pa asnjë dyshim etike. Udhëzuesi SparkNotes i përshkruan këto gra si “shërbëtore femra jobesnike” që duhet të “ekzekutohen”, ndërsa CliffsNotes i quan “shërbëtore” që qenë “jobesnike” dhe pretendon se vrasja e tyre ka një “bukuri makabre”. Në gjuhën origjinale të poemës, Telemaku u referohet atyre vetëm me hai, nyja femërore—“ato gra që… fjetën pranë pretendentëve”. Në përkthimin tim, i quaj “këto vajza” dhe shpresoj ta përcjell skenën si në çnjerëzoren e saj të përgjakshme, ashtu edhe në pathosin e saj: “kokat e tyre, të rreshtuara, / u varën me lakun rreth qafës / që vdekja e tyre të ishte një agoni. Ato gulçuan, / këmbët u dridheshin për pak, por jo për shumë.”
Ka një vizion të feminitetit të fuqizuar në Odisenë, por ai përcillet jo në botën vdekatare, por në atë të perëndive. Komploti i poemës, sigurisht, orkestrohet nga perëndesha mrekullisht fluide gjinore Athena, e cila mbron dhe shpëton njeriun e saj të preferuar nga Sirenat, perëndesha dhe përbindësha femra që përpiqen ta zënë në grackë, ta shndërrojnë, ta fshehin, ta gëlltisin ose ta përpijnë me dredhitë e tyre të rrezikshme femërore. Kalipsoja hyjnore, Afërdita dhe Çirçja ofrojnë modele pasionante të fuqisë femërore—fantazi të idealizuara se sa agjenci mund të kishin gratë vdekatare, po të ishin rrethanat shoqërore krejtësisht të ndryshme. Unë e lexoj poemën e madhe të Homerit si një artikulim kompleks dhe të vërtetë të dinamikave gjinore që vazhdojnë të na përndjekin. Odiseja gjurmon frikërat e thella mashkullore ndaj fuqisë femërore dhe tregon dëmin e tmerrshëm që u bëhet grave—dhe ndoshta edhe burrave—nga strukturat shoqërore androcentrike që na mbajnë të heshtur dhe të kufizuar. Zogjtë te Homeri janë imazhi përfundimtar i të folurit dhe i lirisë. Athena shndërrohet vazhdimisht në një zog grabitqar, që fluturon mbi çatitë ose rrëshqet mbi dallgët e detit. Vajzat skllave të heshtura janë “si pëllumba ose mëllenja”, të zëna në rrjetën e gjuetarit. Penelopa, ndërkaq, është si një “bilbil i zbehtë gri” që “rri mes gjetheve / që mbushin pemët”. Ajo nuk mund të fluturojë, por cicërima e saj shndërrohet në një “simfoni tingujsh”.
Emily Wilson është profesoreshë e studimeve klasike në Universitetin e Pensilvanisë.
Përkthimi i saj i Odisesë u botua në nëntor nga W. W. Norton & Company.
