Shkrimtari dhe përkthyesi Durim Taçi rrëfen ekskluzivisht për gazetën “ExLibris” për shkrimin si fushë kontrolli dhe lirie, gjuhën si mekanizëm që prodhon rrëfimin, letërsinë si një hapësirë eksperimentimi dhe përkthimin si një praktikë ndërmjetësimi.
Përgatiti dhe bisedoi Xhoina Salaj
Xhoina: Në një letërsi që shpesh kërkon të gjejë të mesmen e artë mes traditës dhe modernes, krijimtaria e Durim Taçi shfaqet si një territor i lëvizshëm, ku rrëfimi nuk i bindet gjithmonë vijës së drejtë, por ndjek trajektore të brendshme, të fragmentuara, shpeshherë të papritura. Nga tekstet që sfidojnë kohën, te strukturat që e kthejnë gjuhën në vetë mekanizëm rrëfimi, proza e tij ndërton një univers ku lexuesi nuk e gjen gjithçka gati, por shndërrohet në një bashkudhëtar gjatë procesit të zbulimit. Është një kënaqësi e veçantë, Durim, të ndalemi në këtë bisedë pikërisht mbi këtë univers krijues tëndin, për të depërtuar më tej në mënyrën se si lindin dhe marrin formë këto botë letrare. Në këtë bisedë për “ExLibris”, do të ndalemi fillimisht te krijimtaria letrare, romanet dhe tregimet që ndërtojnë këtë botë të veçantë, për të kaluar më pas te përkthimi, si një akt ndërmjetësimi mes gjuhëve, kulturave dhe kohëve. Duke parë në tërësi krijimtarinë tënde, bie në sy një prirje e vazhdueshme për të shmangur rrëfimin klasik linear dhe për të ndërtuar tekste ku koha, kujtesa dhe përvoja ndërthuren në mënyrë jo të drejtpërdrejtë. Kjo qasje krijon një lloj tensioni mes asaj që rrëfehet dhe mënyrës si rrëfehet, duke e bërë tekstin një hapësirë më shumë përjetimi sesa thjesht rrëfimi. A është kjo një mënyrë e vetëdijshme për t’iu afruar më shumë realitetit të brendshëm të njeriut, që shpesh nuk ndjek një logjikë kronologjike?
Durimi: Përpjekja ime shkrimore lind nga vetëdija për t’i shfrytëzuar sa më shumë mundësitë që lejon kjo teknologji, pra shkrimi. Për mua, është një çmësim vetjak i vazhdueshëm, një “largim” nga një keqkuptim i madh tradicional, siç ka qenë dhe është, për fat të keq, mbizotërimi apo përzierja e oralitetit si strukturë e lëndë në procesin krijues shkrimor. Dhe këtu flas për një oralitet ngurtësuar në traditë, ngrirë në traktate a praktika shkrimore në një kohë kur vetë potenciali i shkrimit nuk ishte shprehur ende plotësisht, qasje kjo që vazhdon e dëmton produktin e sotëm letrar. Nuk e kam fjalën për shtratin ligjërimor të zakonshëm, por për kanunizimin e tij, paraqitjen e oralitetit si vetë modelin e shkrimit. Nuk mund të jem më i qartë se kaq: unë shkruaj i vetëdijshëm që shkrimi është domeni i mundësisë, i dyshimit, i lirisë së trajtimit të kohës, larg retorikës klasike të ngritur më shumë si një kodifikim i formave rapsodike thjesht ligjërimore. Dhe ne po flasim këtu për një fazë të dytë të krijimtarisë sime, që nis me botimin e romanit “Extra Time” (Mimesis Edizioni/Fishta) pas vitit 2019, kur kjo vetëdije erdhi e u shfaq me vendosmëri si praktikë krijuese. Letërsia ime nuk thërret kujtesën për të ndërtuar, ajo ndërton vetë kujtesë; nuk ekzaltohet nga përmallimi që sjell përvoja e shkuar e jetës, por projekton emocion të rinovuar, si produkt i një akti reflektimi që lind pikërisht nga ballafaqimi i dy përvojave brenda meje, të shkuarës marrë në pyetje nga e sotmja. Dhe nuk ka nevojë të jemi shumë të moshuar për të pasur një të djeshme: në çdo çast e tashmja mund të marrë në pyetje atë që ke kaluar, kjo duhet të ndodhë edhe me të rinjtë, mjafton që qëndrimi të jetë gjithmonë reflektiv e jo ekzaltues, sidomos kur bëhet fjalë për aspektin shkrimor.
Xhoina: Te romani “Extra time”, duket sikur koha çlirohet nga kufijtë e saj tradicionalë dhe shndërrohet në një përvojë subjektive, pothuajse emocionale, ku e shkuara, e tashmja dhe e ardhmja bashkëjetojnë në një rrjedhë të vetme. Vetë rrëfimi në vetën e dytë krijon një raport të veçantë me lexuesin, duke e përfshirë atë në mënyrë të drejtpërdrejtë në tekst. A mund të thuhet se ky roman është edhe një reflektim mbi mënyrën se si ne e përjetojmë kohën më shumë sesa si e matim atë?
Durimi: “Extra Time” e thotë fort edhe njëherë që letërsia, narracioni është përpjekje, përplasje, këndellje, lojë, në kohë dhe me kohën. Sigurisht, koha ime është ajo subjektivja, ndërsa diktati i saj është kronologjia, si burg a liri. Vetë “koha shtesë” është edhe një mundësi më shumë, një aspekt i përjetësisë. Ky roman erdhi pas një periudhe të gjatë reflektimi. Kisha shkruar para tij një tjetër roman drejtpërdrejt në italisht “Kodi Kanun”, një triller që pati vlerësimet e veta, midis të tjerash edhe Çmimin Montefiore për “merita të veçanta artistike”, por që nuk arriti të ishte shënjues për drejtimin që do të merrte krijimtaria ime e mëvonshme. “Extra Time”, përkundrazi, arriti ta bënte. Ky roman u shndërrua në një “model”, për aq sa unë u besoj modeleve, ose më mirë në një frymë programore për atë që do të shkruaja edhe më vonë.
Xhoina: “Një prani në ikje” lind nga një përvojë konkrete dhe ekstreme, si ajo e pandemisë në Bergamo, por mënyra si ajo përjetohet dhe rrëfehet duket se e tejkalon dimensionin dokumentar, duke hyrë në një zonë më të thellë reflektimi mbi praninë, mungesën dhe kalueshmërinë. Lëvizja e vazhdueshme mes brendësisë dhe botës së jashtme krijon një ritëm të veçantë, thuajse meditativ. Sa e ndryshoi kjo përvojë kufitare raportin me shkrimin dhe me mënyrën e ndërtimit të tekstit?
Durimi: “Një prani në ikje” është mbresa e fundit që na lë shikimi i një personi që nuk do ta shohim më kurrë. Kur po shkruaja këtë roman, më ka ngacmuar shumë një poezi e Bodlerit, saqë e përktheva dhe e vendosa në vend të dedikimit në faqen e parë dhe po e sjell këtu të plotë, pasi duke qenë sonet, nuk ka kuptim ta copëzosh si strukturë:
Një kalimtareje
Rruga shurdhuese përreth meje ulërin.
Shtatlartë, në zi, me dhimbje të madhërishme,
Një grua ecën aty përbri, ngre dorën e fisme
Dantellën prek, palë e fustanit fëshfërin;
Këmbët prej statuje e shtatin lastar, drejt.
Kaloi kur po pija, tendosur, ekstravagant,
Qielli gri në atë sy lajmëroi një uragan
Ëmbëlsinë që magjeps e harenë që vret.
Vetëtimë… pastaj natë! Bukuri që të ikën
Vështrimi i saj më ringjalli fill si burrë,
Vallë, do t’ua shoh më këtyre syve dritën?
Gjetiu, mbase, larg! shumë vonë! o kurrë!
Nuk di nga shkoi e për mua nuk do e dinte,
Veç, do e doja gjithmonë, këtë e kuptoi në ikje!
Sharl Bodler
Po, romani u shkrua në rrethana të veçanta siç ishte pandemia. Mënyra dhe vendi ku u shkrua janë të pranishme në vetë strukturën e romanit, një procedim meta narrativ që bartet si teknikë që nga “Extra Time”, shkaktuar nga një fakt konkret: në shtëpinë time në Bergamo vjen një i burgosur. Të krijon përshtypjen se sapo është arratisur nga burgu, ka vraja në kyçet, çalon nga një goditje që ka marrë në gju. Por, nuk është krejt ashtu siç duket. Romani përshkruan javët e pandemisë dhe shndërrimin e “vetës sime të dytë” nga një zot shtëpie që pret mikun, në një gardian që e ruan atë të mos ikë. Libri i bën jehonë asaj që Derrida e ka shprehur me idenë se ne, modernët, nuk jemi më në gjendje të ofrojmë mikpritje në formën e saj klasike, pasi shtëpia nuk është më e jona, është e shtetit i cili arrin ta administrojë nëpërmjet nesh atë që e kemi vetëm në përdorim të kufizuar. Mirëpo, romani nuk është vetëm kaq dhe nuk e di a është mirë apo është keq, se edhe kaq po të ishte, do të mjaftonte. Më vjen keq që ky roman nuk ka gjetur dot vëmendjen e romaneve të tjera; lindi në izolim dhe vijon të jetë i izoluar në njëfarë mënyre.
Xhoina: Te “Lakimi” duket se vetë gjuha, dhe më konkretisht struktura e saj gramatikore, bëhet pjesë aktive e ndërtimit narrativ. Ideja e lakimit nuk mbetet vetëm në nivel simbolik, por reflektohet edhe në mënyrën si ndërtohet dhe deformohet rrëfimi. Kjo krijon një marrëdhënie shumë të ngushtë mes formës dhe përmbajtjes. Si lindi kjo ide për ta kthyer gjuhën në një mekanizëm që edhe e prodhon rrëfimin?
Durimi: Sigurisht, më pëlqen të shkruaj romane shumë të ndryshëm nga njeri- tjetri dhe këtë e bëj përmes eksperimentimit, i cili mendoj se është qasja e vetme ndaj procesit krijues në tërësi. “Lakimi” është romani që shkruhet një herë, i paimitueshëm si patentë, si risi, pasi është tërësisht unik në strukturë. Po flisja që në fillim mbi raportin shkrim e oralitet, si shqetësim imi. Aty i thura “lavde” shkrimit, kurse tek “Lakimi” e riaktivizoj atë në maksimum, madje e quaj shkrimin si instrumenti më i kamufluar për të nënshtruar gruan, lindur në kapërcyell të kalimit nga mëmësia (matriarkati) në atësi (patriarkati), si mjet dominimi, hierarkie, përplasjeje, shtresëzimi shoqëror.
Xhoina: Te “Nga një derë tjetër”, kemi një përballje interesante mes teksteve të shkruara në periudha të ndryshme të jetës, duke krijuar një lloj dialogu të brendshëm mes autorit të dikurshëm dhe atij të sotëm. Vetë ideja e një dere tjetër sugjeron kalim, zhvendosje, ndoshta edhe rishikim. A i sheh këto tregime si një mënyrë për të rilexuar veten në kohë?
Durimi: “Nga një derë tjetër” janë tregime që i bashkon mënyra e të shkruarit dhe jo koha kur janë shkruar dhe, vijnë nga një reflektim mbi zhanrin. Isha i vetëdijshëm që po shkruaja tregime dhe jo roman, gjini që për mua kanë një dallim të qartë. Ndërsa romani është një kapje e beftë në krizë e një situate, gati nga fundi, tek pa u zgjidhur, tregimi, përkundrazi është një rendje drejt fundit. Romanin ke mundësi ta kontrollosh përmes idesë së të tërës, nga e cila mund të shikosh më lehtë pastaj të veçantën, kurse tregimi është e veçanta si e tërë, nuk të lejon shumë hapësirë shikimi, është një rrjedhë që të merr përpara dhe ti duhet të notosh kundra rrjedhës derisa të rraskapitesh, pa qenë i sigurt se do t’ia dalësh. Ajo që shfaqet qartë në këtë vëllim është përpjekja për të konsideruar dhe sfiduar lexuesin me hapësirat dhe mungesat, që ai t’i “banojë” dhe t’i mobilojë me përvojat e veta dhe, kur nuk i ka, t’i kërkojë ato. Një grishje që lexuesi ta shikojë tekstin si shtëpinë e tij të vjetër, apo të porsablerë.
Xhoina: Në romanin “Liqeni në mes të detit”, kufijtë mes realitetit dhe ëndrrës bëhen të paqartë, duke krijuar një ndjesi të vazhdueshme lëvizjeje, në kërkim të identitetit. Personazhi duket sikur rrëshqet mes përfytyrimeve dhe realitetit, pa mundur të kapë një formë të qëndrueshme. A është kjo një mënyrë për të reflektuar mbi natyrën e paqëndrueshme të identitetit bashkëkohor?
Durimi: Ky roman rreket të kapë momentin e ballafaqimit me tjetrin dhe kjo theksohet që në fillimin e tij, në një frymë alla Levinas. Rëndom, ne sa hapim gojën e flasim, provokojmë një lumë pritshmërish dhe paragjykimesh dhe nuk është fjala vetëm për të huajin, për theksin me të cilin ai shqipton gjuhën e një vendi të caktuar ku është bujtës. Te “Liqeni në mes të detit” kemi edhe një përdorim të ligjërimit të lundrimit, një e folme krejt e veçantë, pa të cilën nuk arrin të komunikosh e të merresh vesh kur zhvendosesh në ujë me mjetin më klasik të lundrimit, barkën me vela. Po kur me këtë gjuhë tjetër do që të komunikosh ndjenja? Krijohet një keqkuptim i madh, i cili çon deri ne tragjedi. Tek ky roman, sfida është mbijetesa e “liqenit” tonë të përditshmërisë në universalen që ofron deti, pra sa individualizmi ynë pengon apo ndihmon në raportin midis vetjakes dhe universales.
Xhoina: Në librin e fundit, “Pa fjalën e fundit”, ideja e “tekstit-qytet” krijon një hapësirë ku leximi nuk është më një udhë e vetme, por një rrjet mundësish, ku lexuesi mund të hyjë dhe të dalë nga drejtime të ndryshme. Kjo strukturë sfidon edhe vetë konceptin e përfundimit, duke e lënë tekstin të hapur. A mendon se kjo është një mënyrë për ta zhvendosur autoritetin nga autori te lexuesi?
Durimi: Po, mund të them me plot gojën që zhvendosja e autoritetit nga autori te lexuesi është pjesë e projektit tim letrar, që ndihet në të gjitha librat e mi. Këtu, e kam rimarrë edhe një herë diskutimin midis gjinive, tregimit dhe romanit, por në këtë rast kam dashur t’i paraqes ato në një marrëdhënie të pamundur, pranë e thuajse të shkrira te njëra-tjetra. Ky vëllim me tregime mund të perceptohet si roman, por gjithashtu tregimet e tij mund të lexohen e të shijohen një e nga një. Sfida dhe dialogu me lexuesin këtu theksohet edhe më shumë. Lexuesit të më ndiejnë për teprimet, nëse ka, sidoqoftë unë jam rrekur të ndërtoj një tekst kompleks për të çliruar leximin dhe jo për ta penguar atë.
Xhoina: Duke parë gërshetimin formal dhe tematik të veprave të tua, lind natyrshëm pyetja për vetë procesin e shkrimit. Nga gjithë kjo krijimtari, cila vepër të ka marrë më shumë kohë dhe energji, jo vetëm në aspektin teknik, por edhe në atë emocional dhe intelektual? A ka pasur një çast kur teksti të ka mundur, duke e bërë shkrimin një sfidë të vërtetë?
Durimi: Mua nuk arrijnë të më mundin tekstet, në kuptimin e një perpetum narration, pra që energjia që krijon vetë narracioni gjatë shkrimit të më çojë ku të dojë ajo. Jo, nuk jemi në fushën e rrjedhës së pakontrolluar të ligjërimit gojor, as të strukturave të ngurta tradicionale të saj, siç përmenda më lart, pasi shkrimi për mua është fusha ime e kontrollit dhe e lirisë. Do të ndihesha i humbur, nëse ai do të më merrte me vete. Dhe në fakt nuk më merr, shkrimi nuk është dukuri e natyrshme, si e folmja, është një artificialitet i pastër. Kur nisim të shkruajmë, pavarësisht nga kodi shkrimor i pranuar dhe në një gjuhë të caktuar, ne kemi mundësi të hedhim fjalët në një hapësirë, që është e jona dhe duhet të jemi të vetëdijshëm për këtë.
Xhoina: Në shumë prej veprave të tua, forma dhe përmbajtja duken të pandashme, sikur lindin njëkohësisht dhe ushqejnë njëra-tjetrën. Në procesin krijues, a ndodh që fillimisht të kesh një strukturë në mendje dhe pastaj ta mbushësh me përmbajtje, apo gjithçka lind më organikisht, nga vetë rrjedha e shkrimit?
Durimi: Përgatitem mirë për atë që do të shkruaj dhe siç e përmenda pak më lart, përpiqem të mos e lë veten në rrjedhën e shkrimit. Kjo është forca e shkrimit, e kemi në dorë, e ndërtojmë dhe e manipulojmë ne, sipas lirisë dhe kufizimeve që kemi.
Xhoina: Me kalimin e kohës, çdo autor zhvillon një marrëdhënie të re me tekstet e veta të mëparshme. A ka ndonjë vepër që sot do ta shihje ndryshe, ndoshta si një pikënisje për diçka që nuk është thënë ende plotësisht?
Durimi: Kam disa libra të periudhës së parë të krijimtarisë sime, të viteve ’90: “Fotografi i shkretëtirës”, tregime; “Gratë e diellit” roman, të cilat mund t’i kisha shkruar ndryshe, ndërsa krijimtaria pas viteve 2000 mbetet kështu, nuk do ta prekja edhe sikur të më jepej mundësia. Romani “Vdekja e fundit” (2008, Toena) është i llojit roman i verdhë. Është i realizuar mirë në formën që është. Do të më duhet thjesht ta ribotoja, njësoj si “Shtatë rrëfime një vaki” (2013, Toena), tregime shkruar ne formën më klasike të mundshme. Dua të shtoj vetëm diçka, nuk pëlqej të jem pjesë e një udhëtimi pa stacione. Më pëlqejnë fillimet e reja dhe kam në plan që këtë ta bëj vazhdimisht.
Xhoina: Tekstet e tua shpesh krijojnë një balancë interesante mes kontrollit formal dhe një lloj spontaniteti të brendshëm. Sa i lejon vetes të humbësh kontrollin gjatë shkrimit dhe sa e ndien nevojën për ta rikthyer atë më vonë?
Durimi: Në momentin që humbas kontrollin e lë, pushoj, nuk më pëlqen spontaniteti, dua që edhe vetë spontaniteti të jetë “produkt” i imi, në kuptimin e projektimit të tij, gjithmonë. Se edhe kjo puna e të shkruarit është zeje, ti nuk mundesh, që për hir të spontanitetit të harrosh projektin dhe të përfundosh në diçka tjetër.
Xhoina: Disa nga veprat e tua janë shkruar në dy gjuhë, shqip dhe italisht, duke krijuar një raport të veçantë me tekstin. Sa ndryshon mënyra si mendon dhe ndërton një rrëfim kur shkruan në një gjuhë tjetër?
Durimi: Është çështje regjistri dhe “zhurmash”. Jetesa në Itali bëri që kjo gjuhë të futej në procesin tim natyrshëm. Duke qenë së është prapë gjuha ime e dytë, me kufizimet e saj, më ka ndihmuar për një disiplinë edhe më të madhe shkrimore, kur shqipja do të më bënte të shkruaja më shpenguar. Kështu që të gjithë librat e mi për të cilët folëm janë shkruar fillimisht në italisht dhe pastaj rishkruar po nga unë në shqip, gjë që më ka ndihmuar në procesin e përpunimit të tekstit.
Xhoina: Krahas shkrimit, përkthimi përbën një dimension të rëndësishëm të punës sate. Duke qenë se përkthimi kërkon një lloj përulësie ndaj tekstit të tjetrit, ndërsa shkrimi një afirmim të zërit vetjak, si bashkëjetojnë këto dy procese brenda teje?
Durimi: Rishkrimi i veprave të mia në shqip, pasi i kam shkruar më parë në italisht më bën të përjetoj një proces të ndërmjetëm, pasi sigurisht, rishkrimi nuk është përkthim, thjesht ka një aspekt lirie kryesisht në formë. Përkthimi për mua është një ngërthim i njëkohshëm formë e përmbajtje shumë restriktiv, i cili të lë pak hapësira lirie. Kam përdorur dikur për përkthimin një term tjetër “lexim i ngadalësuar”, por edhe situata e leximit që atë e shoqëron është një tjetër fushë e minuar. Leximi është një akt edhe më i shpenguar se rishkrimi i një teksti, pasi në thelb është ballafaqimi i përvojës individuale me tekstin që zgjedh për lexim, ku topin e parë nuk e luan teksti, por ti, si subjekt, edhe pse rëndom është nënkuptuar e kundërta. Në lexim, janë sytë që duke bashkuar germa, katër e nga katër e shumta, rindërtojnë një tekst, kurse në përkthim rindërton dora, yshtur nga një botë sa e jotja, por edhe e marrë me qira njëkohësisht. Përkthimi i ngjan pak përjetimit të trupëzimit aktorial: teksti yt i përkthyer duhet t’i kthehet tjetrit. Dhe më kryesorja, e theksoj edhe një herë, në përkthim duhet të kesh kujdes e vetëdije, njëkohësisht, si për formën dhe për mesazhin.
Xhoina: Përkthimi shpesh shihet si një akt besnikërie, por edhe si një akt krijimi. Në përvojën tënde, deri në ç’pikë përkthyesi është një ndërmjetës dhe deri në ç’pikë bëhet bashkautor i tekstit?
Durimi: Mëtohet besnikëria gjithë kohën, edhe pse teksti i fundmë i një përkthimi të mirë merr trajtat e një krijimi e na paraqitet si i tillë. Përkthimi krijim nuk duhet aspak të na miklojë, duhet të na bëjë të mendohemi. Është e paraparë që rezultati të jetë brenda një veshjeje tjetër, pasi kushtëzohet nga gjuha, sikurse edhe nga elementet kulturore, të cilat janë faktorë plakjeje dhe rinovimi të përkthimit, por gjithë puna është te fokusi, le ta përjetojmë përkthimin besnikërisht si praktikë, pastaj në fund krijesa do të jetë një version tjetër, i ngjashëm. Thjesht, nuk më pëlqen fjala “krijim” në rastin e përkthimit, mjafton fjala që përdoret: përkthim apo “kthim”, siç njihet në traditën e përkthimeve të hershme shqipe. Hapësira e lirisë së përkthyesit është vetë rrugëtimi i tij, pa qenë nevoja ta perceptojë, në asnjë rast, si liri. Përkthimi vetë nuk është as disiplinë e kodifikuar shkencore, është praktikë, dhe prandaj edhe kur flitet për të seriozisht, nuk hamendësohet ndonjë teori, por thjesht një fushë studimesh, madje si terminologji e gjen pikërisht nën ombrellën “Translations Studies”. Duke u kthyer tek pyetja: gjatë praktikës përkthyese ndihesh ndërmjetës besnik, e kur teksti mbaron ndodh të përfundosh si “bashkautor”, ose le të themi më mirë, e nis si përkthyes, e jeton si ndërmjetës, përfundon si bashkautor. E pashmangshme kjo, për çdo punë të mirë.
Xhoina: A ka pasur ndonjë tekst apo autor që të ka sfiduar në mënyrë të veçantë në përkthim, jo vetëm për shkak të gjuhës, por edhe për shkak të strukturës apo botës që ai mbart?
Durimi: Po, dy vitet e fundit, sidomos, kam pasur të bëj me dy autorë të jashtëzakonshëm, të së njëjtën kulturë, britanike dhe të së njëjtës frymë distopike, Antony Burgess, me romanin “Portokall me kurdisje” dhe George Orwell me romanin “1984”. Në rastin e parë, kisha të bëja me një vepër të papërkthyer në shqip, por edhe gati të “papërkthyeshme”. Kam qenë disi i “pavëmendshëm” kur kam pranuar ta marr në konsideratë, ose i hutuar, i porsarikthyer në Tiranë nga Italia dhe i etur për të “treguar veten”, pasi puna për përkthimin e tij si fillim më rezultoi e pamundur. Tani, jam i lumtur për rezultatin, pasi libri është lexuar shumë mirë në shqip dhe është vlerësuar me një çmim përkthimi(Çmimi “Servantes” nga Panairi i Ulqinit i vitit të kaluar), sikurse ka qenë edhe kandidat për Çmimin e Madh në Tiranë. Ndërsa me romanin “1984”, sfida ishte ndryshe, do të përktheja versionin e shtatë të këtij libri në shqip. Kam të dhëna që libri po ecën denjësisht krah përkthimeve të tjera cilësore të kolegëve, ndërsa për mua, këto dy punë, pra “1984” bashkë me “Portokall me kurdisje”, janë punët e mia më përfaqësuese.
Xhoina: Pas gjithë këtij rrugëtimi mes shkrimit dhe përkthimit, në një raport të vazhdueshëm me gjuhën dhe me formën, çfarë është ajo që të mban ende të lidhur me artin e fjalës, edhe kur e di se çdo tekst mbetet gjithmonë një përpjekje për të thënë diçka që nuk mund të thuhet plotësisht?
Durimi: Më mban ideja e eksperimentimit, në këtë rast, të një eksperimentimi krijues, i cili ndryshe nga kërkimi shkencor, bart paradoksin e kënaqësisë që vjen nga pasaktësia.
