Një kujtim me Kadarenë, një mbrëmje dhjetori në Tiranë
Po kërkoja një libër për t’u rikthyer te zëri i Shqipërisë. Dita ishte e zymtë, me atë lagështinë e butë që i paraprin dimrit. Dora më ndaloi mbi Kukulla — libri i kujtimeve të Ismail Kadaresë për nënën, për vajzat, për gratë e jetës së tij, për Shqipërinë. E hapa dhe zura ta shfletoja. Diku pas faqes së parë u ndesha me të papriturën që ma mbajti frymën pezull: lexova me një frymë autografin që më dedikohej:
Burbuqes, gruas që i shkon dimri, Ismail Kadare
Një fjali e shkruar me dorën e tij, si një shenjë personale, si një kujtim që priste të rizgjohej.
U ula. E kapa librin me të dyja duart, sikur të mbaja diçka të shenjtë. U ndala në atë fjali që ishte më shumë se një autograf. Ishte një vështrim i kthyer pas në kohë, një portë që më çeli kujtimin e asaj buzëmbrëmjeje dhjetori në Tiranën që shkëlqente në prag të festave.
Atëherë kishim ardhur nga larg. Jetonim prej vitesh në Pekin, në një botë tjetër, të ftohtë, të madhe, ku edhe kujtimet bëhen të heshtura. Por Shqipëria na thërriste përherë.
E ndieja që në aeroport, por goditjen e merrja fort kur avioni kalonte mbi detin Adriatik. Sapo avioni i afrohej Tiranës, e sodisja qytetin tim të shtrirë poshtë si një fëmijë që fle, dhe diçka brenda meje dridhej. Më kishte munguar qielli i saj blu — ai blu i thellë, i pastër, që në mëngjes duket sikur të flet pa zë. Në Kinë qielli është i zhurmshëm, me ngjyra që s’i njihja dhe me një shpejtësi që s’më linte të merrja frymë. Tirana, në mënyrën e saj të qetë, pa pretendime, të linte hapësirë të ndieje, të mendosh… të jetosh. Më kishin munguar netët me yje.
Dhe ajo mbrëmje kishte diçka magjike: Tirana ishte zbukuruar me drita të arta, pemë shumëngjyrëshe, yje plastike që lëkundeshin lehtë mbi rrugë. Qyteti shkëlqente me një ngrohtësi fëmijërore.
Në një buzëmbrëmje dhjetori, pak ditë para festave të fundvitit, Tirana na priti me drita shumëngjyrëshe dhe me një ajër të njohur që na përqafoi si një mik i vjetër e i dashur. Kishte pak ditë që kishim ardhur nga larg — nga Pekini, ku jetonim prej vitesh — të mbushur me mall për gjuhën tonë, për zhurmat e qytetit, për dritat dhe për njerëzit tanë. Na mungonte çdo gjë që lidhej me Tiranën, por në veçanti na mungonte qielli ynë blu, që ashtu siç e ka Tirana, nuk gjendet në asnjë vend të botës. Sa herë ktheheshim në shtëpi — se kështu do ta quaj Tiranën, që ne e duam aq shumë — kishim mall dhe nostalgji për çdo gjë: për qiellin blu, yjet që ndriçonin natën me hënë, ditët me diell, shiun e butë.
Atë mbrëmje, bashkë me Ilin, bashkëshortin tim, vendosëm të shëtisnim në këmbë përgjatë bulevardit të madh, përballë Kryeministrisë. Tirana ishte veshur si për festë: dritat vezullonin në pemë e ndërtesa, ndërsa kalimtarët lëviznin ngadalë, sikur donin të mos i humbnin ato çaste të ndritshme e të buta. Ne përpiqeshim të thithnim me të gjithë qenien tonë gjithçka — pamjet, zërat, aromat — si të donim t’i ruanim brenda nesh, për t’ia rikthyer shpirtit pjesën që i mungonte.
Por dua të rrëfej për një takim të papritur, që ka mbetur i gjallë në kujtesën time.
Pikërisht aty, në atë mbrëmje të qetë e magjike, përballë nesh, duke ecur ngadalë, u shfaq figura e njohur e Ismail Kadaresë. Krah tij, si përherë, ishte Bujar Hudhri, miku ynë i vjetër dhe botuesi i shtëpisë “Onufri”.
Nuk ishte hera e parë që e takonim Kadarenë. Disa vite më parë ai na kishte ftuar me shumë përzemërsi në shtëpinë e tij në Malin e Robit, në Qerret — një pasdite e paharruar, mes librash, deti dhe heshtjes së tij fisnike. Përmes bisedash të këndshme, më dukej sikur nga emocioni flisja vetëm unë. Tregoja se me veprat e Kadaresë jam njohur shumë herët, kur isha vajzë e vogël dhe jetoja në Shkodër. Në revistën që botohej asokohe me titull Nëntori kam lexuar me një frymë tregimin e famshëm “Përbindëshi”. Tregimi më pas u ndalua, por unë pata fatin ta lexoja në kohët e hershme. Tregoja se me poemën “Përse mendohen këto male” kam fituar çmimin e parë si recituese.
I tregonim histori nga Kina e antikitetit dhe më pas i dhuruam librat e tij që ishin botuar për herë të parë në Kinë: Kronikë në gur, Aksidenti, Gjenerali i ushtrisë së vdekur.
Në Kinë Kadarenë e duan shumë, madje edhe brezi i ri. Ne ia përcollëm këtë mirënjohje, respekt dhe dashuri që kinezët kishin për të.
Në vilën buzë plazhit, ku ajri mbante aromën e kripur të detit dhe rrezet e diellit sikur loznin mbi tavolinë, Elena — zonja e shtëpisë — na priti me një buzëqeshje të ngrohtë dhe na qerasi me fruta të freskëta, sikur t’i kishte mbledhur vetë nga kopshti i ëndrrave. U krijua një atmosferë e ngrohtë dhe miqësore; kërkonin të dinin gjëra të reja nga Azia e largët. Tregonim për mrekullitë e botës aziatike: gastronominë e veçantë, jetën e perandorëve të lashtë kinezë, perandoreshën ekstravagante Sisi (Cixi) që qeveriste pas perdes, enigmat që mban brenda vetes Muri i Madh Kinez, sharmin e Pallatit të Verës, misteret e Qytetit të Ndaluar, ku kanë jetuar për shekuj me radhë perandorët e Kinës së lashtë. Perandori quhej “Biri i Qiellit” dhe, sipas legjendës, kur mbaronte misionin në tokë, hynte në një dhomë të fshehtë pa dritare e pa çati dhe fluturonte drejt qiellit.
Por ajo mbrëmje në bulevard ishte ndryshe.
Isha veshur me një peliçe të shkurtër të zezë dhe në kokë mbaja një kapuç të bardhë. Bënte pak ftohtë. U takuam me shumë dashuri e përzemërsi. Kadareja më pa me atë vështrimin e tij të thellë e të qetë, që sikur sheh përtej çastit. U afrua dhe më përqafoi. Ishte një përqafim i ngrohtë, i njerëzishëm — nga ata që nuk të përqafojnë vetëm me trupin, por me shpirtin.
U tërhoq pak, më pa në sy dhe tha me një zë të ulët:
— Je gruaja që i shkon dimri.
Një fjali që ma ndali frymën. Nuk ishte thjesht kompliment. Ishte një përjetim i butë, një mendim poetik i lindur aty për aty, por që u ngulit në kujtesë si një gur i çmuar.
Ai buzëqeshi dhe tha:
— Pse nuk takohemi më shpesh?
Unë qesha
— Sepse Ili, bashkëshorti im dhe Bujari janë pak xhelozë
Kadareja u përgjigj menjëherë:
— Jo… ata janë xhelozë të sëmurë!
Qeshëm të tre. Ishte një e qeshur e sinqertë, e papërmbajtur, që shpërtheu në mes të bulevardit si një dritë tjetër, përtej atyre që ndriçonin pemët.
Kanë kaluar disa vite, por vazhdoj ta mbaj të gjallë në kujtesën time atë takim të paharruar në trotuar.
Sepse ndonjëherë nuk të mbetet në zemër një fjalim i gjatë, një darkë zyrtare apo një takim i planifikuar. Të mbetet një fjali që të prek telat e shpirtit. Një përqafim. Një vështrim që flet më shumë se fjalët. Dhe, së fundmi, një kompliment që, në heshtjen e tij të butë, mbart një dashuri të rrallë e të heshtur — si një kujtim që nuk plaket kurrë.
Mali i Robit, Qerret
Gusht 2025
