Mbi ciklin “QYTETI I DEHUR ” i artistit Anastas Kostandinit-TASO
Më 18 korrik, në Qendrën Kulturore “Lasgush Poradeci” në Pogradec, u çel ekspozita vetjake e piktorit Anastas Kostandini – TASO, me titull “Qyteti i Dehur”, një projekt artistik që sjell para publikut pesëdhjetë vepra në pastel, të frymëzuara nga atmosfera poetike, kujtesa dhe ritmet e qytetit të Pogradecit.Në ceremoninë e inaugurimit morën pjesë familjarë të artistit, kolegë, artdashës, miq dhe personalitete të jetës kulturore të qytetit. Të pranishëm ishin gjithashtu nënkryetarja e Bashkisë Pogradec, Entela Gusho, si dhe drejtori i Qendrës Kulturore “Lasgush Poradeci”, Eritan Kamolli, i cili, në fjalën e hapjes, e vlerësoi ekspozitën si një nga momentet më të rëndësishme të krijimtarisë së Anastas Kostandinit, një artist që prej më shumë se katër dekadash kontribuon në mënyrë të pandërprerë në artin pamor shqiptar. Më pas, mbi konceptin e ekspozitës, vlerat artistike dhe vendin që zë krijimtaria e TASOS në pikturën bashkëkohore shqiptare, referoi Ylli Drishti, historian dhe kurator arti. Në përshëndetjen e tij, artisti Anastas Kostandini – TASO falënderoi të pranishmit për pjesëmarrjen dhe ndau me publikun kujtime, përjetime dhe motivimet që e kanë frymëzuar në realizimin e ciklit “Qyteti i Dehur”, duke zbuluar procesin krijues që qëndron pas pesëdhjetë pastelëve të ekspozuar.
Në historinë e artit shqiptar të gjysmës së dytë të shekullit XX dhe dekadave të para të shekullit XXI, krijimtaria e Anastas Kostandinit – Taso përfaqëson një rast të rrallë të besnikërisë absolute ndaj vendit, kujtesës dhe identitetit kulturor. Pak artistë kanë arritur të ndërtojnë një univers kaq personal dhe njëkohësisht kaq universal, duke u mbështetur pothuajse ekskluzivisht në një territor të vetëm: qytetin e Pogradecit. Në shikim të parë duket sikur Taso ka pikturuar gjatë gjithë jetës së tij të njëjtën temë. Ka pikturuar të njëjtat rrugë, të njëjtat shtëpi, të njëjtin liqen, të njëjtat personazhe dhe të njëjtat histori. Por pikërisht këtu qëndron paradoksi dhe madhështia e artit të tij. Në të vërtetë ai nuk ka pikturuar kurrë të njëjtën gjë. Çdo vepër është një rizbulim i botës së tij, një interpretim i ri i kujtesës, një dialog i vazhdueshëm mes realitetit dhe imagjinatës. Pogradeci për Tason nuk është thjesht një hapësirë gjeografike. Ai është një gjendje shpirtërore. Është një vend ku koha nuk rrjedh sipas ritmit kronologjik të historisë, por sipas ritmit të kujtesës njerëzore. Në pikturat e tij, qyteti shndërrohet në një skenë të madhe poetike ku bashkëjetojnë e shkuara dhe e tashmja, realja dhe fantastikja, njeriu dhe miti. Kjo marrëdhënie e veçantë me vendlindjen e dallon Tason nga shumica e artistëve të brezit të tij. Ndërsa shumë krijues u orientuan drejt qendrave të mëdha urbane dhe institucioneve artistike, ai zgjodhi të mbetej në provincë. Në dukje ishte një zgjedhje e thjeshtë jetësore; në thelb ishte një zgjedhje estetike dhe filozofike. Duke qëndruar në Pogradec, artisti ruajti lidhjen e drejtpërdrejtë me burimin e frymëzimit dhe ndërtoi një laborator krijues unik, ku çdo rrugicë, çdo portë e vjetër, çdo pemë, çdo figurë njerëzore mund të bëhej subjekt arti. Në këtë kuptim, Taso mund të konsiderohet kronikani më i madh vizual i Pogradecit. Për më shumë se pesë dekada ai ka dokumentuar jo vetëm pamjen e qytetit, por mbi të gjitha shpirtin e tij. Mijëra vizatime, grafika, pastele, akuarele dhe piktura në vaj përbëjnë sot një arkiv të jashtëzakonshëm kulturor, një lloj “memorie vizuale” e qytetit, e pakrahasueshme në artin shqiptar. Në veprat e tij gjejmë jo vetëm peizazhin fizik, por edhe antropologjinë e jetës së përditshme. Kafenetë e vogla, qilarët e verës, tregtarët ambulantë, peshkatarët, gratë që përgatisin ushqimin tradicional, poetët e qytetit, fëmijët në rrugica, dasmat dhe ritualet familjare bëhen pjesë e një rrëfimi të madh kolektiv. Këto nuk janë thjesht figura apo episode folklorike. Ato janë fragmente të identitetit kulturor që artisti i shpëton nga harresa. Në këtë aspekt, krijimtaria e Tasos mund të lexohet edhe si një projekt i madh arkeologjik. Ai gërmon në kujtesën e qytetit dhe nxjerr prej saj objekte, personazhe dhe histori që koha rrezikon t’i fshijë. Ashtu si një arkeolog që rindërton një qytetërim nga fragmentet e mbijetuara, edhe Taso rindërton universin e tij piktorik nga kujtime, mbresa, skica dhe përjetime personale.
Një vend të veçantë në këtë univers zë cikli monumental “QYTETI I DEHUR”. Ky cikël nuk duhet parë vetëm si një seri kompozimesh kushtuar një zakoni tradicional. Në thelb ai është një meditim mbi kujtesën, bashkësinë dhe vazhdimësinë kulturore. Në traditën shqiptare, vera dhe rakia nuk kanë qenë vetëm produkte të konsumit familjar. Ato kanë qenë pjesë e ritualeve të jetës, e mikpritjes, e festës dhe e komunikimit njerëzor. Në Pogradecin e vjetër, qilarët përfaqësonin një hapësirë sociale ku familjet dhe miqtë mblidheshin për të ndarë histori, kujtime dhe emocione. Ishte një univers i vogël njerëzor, i ndërtuar mbi afërsinë dhe bashkëjetesën. Taso e njeh këtë botë nga brenda. Ai e ka jetuar atë që në fëmijëri. Për këtë arsye, pikturat e tij nuk kanë karakter dokumentar. Ato nuk tregojnë vetëm se si prodhohej vera apo si zihej rakia. Ato tregojnë atmosferën shpirtërore që krijohej rreth këtyre ritualeve. Në shumë prej kompozimeve, personazhet janë të mbledhur rreth fuçive, kazanëve ose tavolinave të improvizuara. Ata bisedojnë, qeshin, këndojnë, pinë apo thjesht qëndrojnë pranë njëri-tjetrit. Kjo afërsi njerëzore është në fakt tema e vërtetë e ciklit. Vera dhe rakia janë vetëm preteksti vizual për të folur mbi marrëdhëniet mes njerëzve. Një element i rëndësishëm i këtyre veprave është raporti mes realitetit dhe fantazisë. Shpesh qilarët nuk paraqiten si hapësira reale. Ata shndërrohen në skenografi poetike, ku objektet marrin përmasa simbolike dhe personazhet lëvizin në një atmosferë që kujton teatrin, ëndrrën apo kujtesën. Kjo prirje lidhet me natyrën e vetë artistit. Taso nuk është piktor realist në kuptimin klasik të fjalës. Ai është një poet i figurës. Për të, realiteti është vetëm pika e nisjes. Më pas hyn në veprim imagjinata, e cila transformon çdo përvojë të jetuar në metaforë artistike. Në këtë transformim luan rol të rëndësishëm edhe teknika e pastelit. E përdorur me një mjeshtëri të jashtëzakonshme, ajo i jep ciklit një karakter intim dhe emocional. Ngjyrat nuk imponohen; ato frymojnë. Drita nuk shpërthen; ajo depërton ngadalë në sipërfaqe. Kjo butësi kromatike krijon ndjesinë e një kujtese që rikthehet gradualisht nga largësia e kohës. Pasteli bëhet kështu mjeti ideal për të shprehur nostalgjinë. Jo nostalgjinë sentimentale, por atë ndjenjë të thellë që lind kur njeriu përpiqet të ruajë lidhjen me botën e humbur të fëmijërisë dhe të traditës.
Duke parë këtë cikël, kupton se artisti nuk ka pikturuar vetëm qilarët e verës. Ai ka pikturuar shpirtin e qytetit. Ka pikturuar kohën e ngadaltë të provincës, bisedat e pafundme, miqësitë e hershme, ritualet familjare dhe ato zakone të vogla që ndërtojnë identitetin e një komuniteti. Pikërisht për këtë arsye, “QYTETI I DEHUR” nuk është thjesht një cikël lokal. Ai fiton një dimension universal. Çdo shoqëri ka kujtesën e saj kolektive, ritualet e saj, hapësirat e saj të takimit dhe format e saj të komunikimit. Përmes historisë së vogël të Pogradecit, Taso arrin të flasë për përvojën universale njerëzore. Kjo është arsyeja pse vepra e tij vazhdon të komunikojë fuqishëm me publikun. Ajo nuk na tregon vetëm atë që kemi qenë. Ajo na kujton atë që ende jemi. Në fund të fundit, arti i Tasos është një akt dashurie. Dashuri për qytetin, për njerëzit, për kujtesën dhe për jetën. Dhe pikërisht kjo dashuri e bën veprën e tij një nga dëshmitë më autentike dhe më poetike të artit shqiptar bashkëkohor. Në panoramën e kulturës shqiptare, Anastas Kostandini – Taso mbetet jo vetëm piktori i Pogradecit, por një nga interpretuesit më të ndjeshëm të shpirtit shqiptar. Vepra e tij është një pasuri kombëtare dhe një testament artistik që do të vazhdojë të flasë për brezat që do të vijnë.
TASO DHE TRADITA EVROPIANE E PIKTURËS SË PROVINCË
Për të kuptuar më thellë veprën e Anastas Kostandinit – Taso, ajo duhet vendosur jo vetëm brenda historisë së artit shqiptar, por edhe në dialog me traditën e madhe evropiane të pikturës së provincës. Në pamje të parë, kjo mund të duket një krahasim i guximshëm. Megjithatë, në thelbin e saj, krijimtaria e Tasos ndjek të njëjtën logjikë artistike që ka frymëzuar disa prej mjeshtërve më të rëndësishëm të pikturës moderne: lidhjen organike midis artistit dhe vendit ku ai jeton.
Ashtu si Claude Monet gjeti në Giverny universin e tij të pafund të dritës dhe ngjyrës, si Vincent Van Gogh ndërtoi mitologjinë e Arles-it dhe Saint-Rémy-së, apo si Marc Chagall e ktheu Vitebskun në një hapësirë poetike universale, edhe Taso ka krijuar mitologjinë e vet artistike përmes Pogradecit.
Në të gjitha këto raste kemi të bëjmë me artistë që nuk e konsiderojnë vendin si një dekor të jashtëm, por si pjesë të identitetit të tyre krijues. Qyteti, peizazhi dhe njerëzit bëhen bashkëautorë të veprës. Pikërisht kjo ndodh edhe në pikturën e Tasos. Pogradeci nuk është subjekt i veprës së tij; ai është vetë struktura shpirtërore e saj. Në traditën evropiane, provinca ka qenë shpesh burim autenticiteti. Larg zhurmës së metropoleve, artistët kanë gjetur aty ritmin e ngadaltë të jetës, kontaktin e drejtpërdrejtë me natyrën dhe marrëdhëniet e paprekura njerëzore. Kjo filozofi ndihet fort edhe në krijimtarinë e Tasos. Ai e ka zgjedhur provincën jo si kufizim, por si liri. Jo si izolim, por si mundësi për të ruajtur një raport të sinqertë me realitetin. Megjithëse arti i tij mbetet thellësisht shqiptar, mund të dallohen afri shpirtërore me shumë prej mjeshtërve të mëdhenj evropianë. Nga impresionistët ai trashëgon dashurinë për dritën dhe pikturimin në natyrë. Nga postimpresionistët merr lirinë e interpretimit subjektiv të realitetit. Nga Chagall huazon, në mënyrë të pavetëdijshme, aftësinë për të transformuar kujtesën në poezi vizuale. Ndërsa nga Picasso dhe modernistët përfiton guximin për të deformuar format në funksion të emocionit. Megjithatë, Taso mbetet gjithmonë vetvetja. Ai nuk ndjek modele; ai dialogon me to. Prandaj arti i tij nuk mund të klasifikohet brenda një rryme të vetme. Në veprat e tij bashkëjetojnë impresionizmi, ekspresionizmi, simbolizmi dhe herë-herë elementë të modernizmit figurativ, por të gjitha këto përthithen nga një gjuhë personale që mban vulën e autorit. Kjo është arsyeja pse krijimtaria e tij ka fituar një identitet të dallueshëm. Mjafton një vështrim i shpejtë për të njohur menjëherë një pikturë të Tasos. Pak artistë shqiptarë kanë arritur këtë nivel individualiteti stilistik.
POETIKA E VERËS DHE RAKISË
Në historinë e qytetërimeve, vera dhe rakia kanë qenë më shumë sesa pije. Ato kanë shoqëruar ritualet e jetës, festat, ceremonitë, miqësitë dhe momentet e reflektimit njerëzor. Në kulturën shqiptare, veçanërisht në qytetet me tradita të forta familjare si Pogradeci, ato përfaqësojnë një pjesë të rëndësishme të identitetit kolektiv. Taso e ka kuptuar këtë dimension simbolik dhe e ka kthyer në boshtin konceptual të ciklit të tij. Në këto kompozime nuk është alkooli tema kryesore; është bashkësia njerëzore që krijohet rreth tij. Në shumë tablo, figurat nuk shfaqen si individë të izoluar. Ato formojnë grupe, rrethojnë tavolina, fuçi apo kazanë, komunikojnë dhe shkëmbejnë energji. Kjo strukturë kompozicionale krijon një ndjenjë uniteti dhe solidariteti që përbën një nga vlerat më të rëndësishme të ciklit. Vera dhe rakia bëhen metafora të kujtesës së përbashkët. Ato lidhin brezat, ruajnë traditat dhe krijojnë vazhdimësinë e komunitetit. Për këtë arsye, çdo kompozim i ciklit mund të lexohet si një kapitull i një historie më të madhe kulturore.
PASTELI SI GJUHË E KUJTESËS
Një nga aspektet më të veçanta të këtij cikli është zgjedhja e teknikës së pastelit. Historikisht, pasteli është konsideruar një teknikë e ndjeshme, intime dhe poetike. Ai kërkon mjeshtëri të lartë, pasi nuk lejon korrigjime të shumta dhe kërkon kontroll të jashtëzakonshëm të sipërfaqes. Tek Taso, pasteli arrin një nivel të admirueshëm pjekurie. Ai nuk përdoret si mjet dekorativ, por si instrument emocional. Përmes tij artisti arrin të krijojë një atmosferë të butë, të ngrohtë dhe njëkohësisht të ngarkuar me nostalgji. Ngjyrat rrëshqasin lehtë mbi sipërfaqe dhe krijojnë ndjesinë e një kujtese që shfaqet gradualisht. Format nuk janë gjithmonë të mbyllura apo të përcaktuara me rigorozitet. Ato mbeten të hapura ndaj imagjinatës së shikuesit, duke e ftuar atë të bëhet pjesë e rrëfimit.Kjo cilësi poetike e bën ciklin një nga arritjet më të rëndësishme të artistit gjatë viteve të fundit.
TASO DHE KUJTESA KULTURORE E SHQIPËRISË
Nëse do të kërkonim një fjalë për të përkufizuar krijimtarinë e Tasos, ajo do të ishte: Kujtesa.
Ai nuk është vetëm piktor i peizazhit, i figurës apo i qytetit. Ai është piktor i kujtesës kolektive. Në një kohë kur transformimet urbane dhe sociale po ndryshojnë me shpejtësi identitetin e qyteteve shqiptare, veprat e tij marrin edhe vlerën e një dokumenti kulturor.
Ato ruajnë mënyra jetese, zakone, arkitektura, rituale dhe histori që gradualisht po zhduken. Por artisti nuk i trajton këto elemente me nostalgji sentimentale. Ai i transformon në art, duke u dhënë një jetë të re dhe një kuptim universal. Në këtë kuptim, krijimtaria e Tasos kapërcen kufijtë e një përvoje lokale. Ajo bëhet pjesë e trashëgimisë shpirtërore shqiptare. Prandaj, kur flasim për Tason, nuk flasim vetëm për piktorin e Pogradecit. Flasim për një nga interpretuesit më autentikë të identitetit kulturor shqiptar në artin bashkëkohor. Cikli “Poradeci e pi verën dhe rakinë” përfaqëson një kulm të kësaj krijimtarie. Ai është një himn për qytetin, për kujtesën, për njeriun dhe për vazhdimësinë e traditës. Në këto 45 pastelë jeton jo vetëm historia e një zakoni, por vetë shpirti i Pogradecit. Dhe pikërisht për këtë arsye, ky cikël mbetet një nga dëshmitë më të rëndësishme artistike të kulturës shqiptare të kohës sonë.
Tiranë,më 23.06.2026
