MARIA AVRAAMIDOU, lindi në Kirenia në vitin 1939. Që nga viti 1957, kur u diplomua në Gjimnazin Panqipriot, deri në vitin 2000 ka punuar në Televizionin Publik, ku ka realizuar skenaret dhe regjinë e shumë dokumentarëve të ndryshëm, programeve për fëmijë, filmave televizivë dhe pjesëve teatrale. “Bregdetet e gjelbra”, “Engjëlli i ashpër” dhe shumë vepra të tjera, mbajnë firmën e saj. Jeton në Qipro
Botim i ri nga Ombra GVG, Përktheu nga origjinali: Isida
Sorrow, sorrow, like rain
Ezra Pound
Oh, po, po, do të ishte e lumtur! Për pak do të ishte e lumtur!
Në mendje i erdhën vitet e fëmijërisë, atje në vendin e vogël bregdetar, me kopshtin e madh, pemët e të cilit thuajse arrinin deri tek deti. Shtëpia e babait… e fshehur midis ligustrave, në të cilat çdo pranverë lulëzonin lule, që kundërmonin erë të mirë, veçanërisht netëve, dhe turbullonin ëndrrat e saj fëminore. Dhe shoqet e saj me të cilat shkonin bashkë në shkollë çdo mëngjes. (Stela dikur nuk mbante këpucë, pasi ishin me brima dhe në dimër fusnin ujin dhe baltën. Ajo thoshte: “Po, kam këpucë llustrafinë me rrip dhe fjongo para, të shtrenjta, por i ka çuar babai tek këpucari se ishin çarë pak”).
Shtëpia e saj e fëmijërisë. Nuk i kujtohej nëse e donte. Kishte katër dhoma, një për nënën dhe babain e saj, një për vëllanë e saj të madh dhe vëllanë e vogël, dhe dhoma e saj të cilën e ndante me të motrën.
Në të katërtën “salloni i vogël”, aty nëna me komshijet pinin kafenë e pasdites.
Dikur, netëve në verë, vëllai i madh zgjohej dhe shkonte tek krevati i saj. Përse nuk shkonte tek krevati i motrës së madhe? Deri më sot nuk e kishte kuptuar.
Po, mund të ishte e lumtur. Për pak.
Vëllai i saj i madh… Të gjithë në qytet e adhuronin. Ishte i pari në të gjithë shkollën dhe tani që po e mendonte, me siguri edhe më bukuroshi dhe më trimi. Hundën e kishte pak me kurriz, por në një mënyrë të moderuar dhe fine, gjë që i manifestonte një stil aristokrat. Dhe më 25 Mars, kur i gjithë qyteti vishej me të kaltra dhe të bardha, ai, i veshur si një grek i vitit 1821 me fustanellë të bardhë, për të cilën nëna e gdhinte që ta qepte, me qëndrimin e trupit drejt mbante në duar flamurin grek.
Me siguri do të ishte e lumtur! Me siguri… Nëse, nëse, nëse…
Iu kujtua ajo lavanderi. Ishte në cep të kopshtit, pas bajameve që lulëzonin çdo pranverë dhe aroma e tyre rrëshqiste në kusinë e madhe, sterr të zezë, të vendosur mbi zjarr. Tani që po e risillte në mendje, i bëhej mishi kokrra-kokrra. Ndjente sërish atë frikë, fajin e papërcaktuar nga i cili nuk u lehtësua kurrë dhe e merrte me vete gjatë gjithë jetës, deri në pleqëri.
Por sigurisht që mund të ishte e lumtur! Për pak.
Dhe teksa po e mendonte tani, iu rikthyen të gjitha në mendje në mënyrë tinzare dhe torturuese. Ndjeu sërish frymën e tij mbi vete, dhimbjen që i shpërthente nga këmbët dhe gjakun që i njolloste rrobat. Dëgjoi qartë zërin e babait të saj që dridhej kur hyri papritmas dhe i gjeti bashkë (I ndiqte? E dinte?): “Çfarë bëni aty?”
Çfarë bënin sëbashku një vajzë tetëvjeçare dhe vëllai gjashtëmbëdhjetëvjeçar? Ishte një lojë, një sekret që nuk duhet ta ndante me askënd. Nëse do ta tregonte, prindërit e saj do të pësonin goxha shok, veçanërisht nëna e saj, e cila pas lindjes së vëllait më të vogël, shkonte vazhdimisht tek mjeku, zoti Spiro. Ai tundte kokën i menduar dhe i thoshte: “Ah, zonja Teodora, sa herë më duhet të ta them se keni nevojë të pushoni?”
Nëna e saj… Me këpucët e shkelura shtremba-shtremba dhe mustaqe mbi buzën e sipërme! Nuk donte të shkonte për të takuar mësuesit në shkollë… Kishte shumë turp. Dhe ajo që tha (i shpëtoi?): “Nuk e dije se me këtë mënyrë bëhen fëmijët?” Fëmijët?… Cilët fëmijë? Ata, nënat e të cilëve i merrnin çdo të Dielë për shëtitje buzë detit, të ulur në karroca e me duar që u tundeshin, duke qarë me të madhe sepse kishin frikë nga zhurma që bënin dallgët atje tek “guri i Kryeëngjëllit”? Për këta fëmijë e kishte fjalën nëna e saj?
Por bajamet vazhdonin të lulëzonin çdo Shkurt dhe oborri i tyre zbardhte sikur të kish rënë dëborë. Ajo qëndronte aty dhe admironte heshtjen që lulëzonte dhe zemra i largohej dhe harronte. Nën ato bajame ndihej shumë e lumtur. Nëna e saj vazhdonte t’i hidhte vështrime dyshuese, të futej fshehurazi në dhomën e tyre natën dhe të qëndronte për shumë orë mbi shtratin e saj dhe të psherëtinte. Por mëngjesin tjetër, i cili gjithmonë agonte bukur, ajo shkonte në shkollë me Stelën, e cila qeshte gjatë gjithë kohës dhe i tregonte për lojërat që luante me motrat e saj më të vogla (nuk kishte vëllezër e motra, as më të mëdha as më të vogla).
Ishte klasa e saj e parë dhe në festën e abetares, zoti Filaretos, mësuesi i saj, e vinte të recitonte një poezi patriotike që ende e mbante mend. Kur ishte shumë e trishtuar, e dëgjonte dhe i oshëtinte në veshë. Hapat e rëndë të fatit i mbushnin sytë me lot:
Vajza e Jani Galata,
një fëmijë vetëm shtatë vjeç,
e ndoqi nëpër male,
teksa ikte nga turma ushtarësh.
Si e kishte identifikuar me këtë fëmijë të panjohur që ecte nëpër male! Në pranverë, nga dritarja e klasës së dytë të Shkollës Fillore Severiane, ajo shikonte pranë saj malin, shpati i të cilit poshtë Shën Hilarionit do të bëhej i kuq çdo mars nga lulëkuqet që mbinin mbi shkëmbinj. U rrit, u plak, por ky kujtim i lulëkuqeve flakë të kuqe e trishtoi aq shumë sa lotët i mbushnin sytë pa dashje. Ah, trishtim, trishtim, si shiu! E megjithatë po ju them… ajo mund të kishte qenë e lumtur. Tani që po e mendonte… shumë e lumtur!
Atë verë të fundit fatale, motra e saj e madhe po luante Antigonën e Sofokliut dhe ai, vëllai, Kreonin. Dhe kur motra e saj shqiptoi atë varg tronditës: “Nuk erdha në botë për të urryer, por për të dashur”, turma u ngrit dhe filloi të duartrokiste. Edhe Dhespoti i qytetit, njeri bëshëm, u ngrit me vështirësi nga karrigia dhe duartrokiti për një kohë të gjatë, duke bërtitur: “Bravo!” Në atë entuziazëm të tërbuar, u ngrit edhe ajo, duartrokiti dhe donte të qante nga gëzimi i madh. Por nuk qau. Shkoi vetëm të përgëzonte motrën e saj të madhe, e cila e përqafoi duke thënë: “Vitin tjetër, më thanë se do të luaja Klitemnestrën në tragjedinë “Agamemnoni” të Eskilit. Imagjino! Do të jem Klitemnestra! Mbretëresha Klitemnestra!”
Por “vitin tjetër” nuk erdhi kurrë. Lufta e madhe filloi, revolucioni kundër të tjerëve, të huajve. I gjithë qyteti i vogël mbajti frymën nga frika, sikur të kishte frikë se lëvizja më e vogël do të shqetësonte luftën e trimave të saj. Shkollat u mbyllën për vitin tjetër dhe motra e saj hynte e dilte nga shtëpia me tërbim, duke murmuritur, “uh, uh, uh”. Por ajo ishte e lumtur. Shumë e lumtur! Vëllai i madh ishte bashkuar me luftën. Një natë ai nuk fjeti në shtratin e tij dhe në mesditë babai i tij njoftoi me trishtim: “Nga sot, nuk kam punë.” Dhe kur nëna e pyeti me frikë, “Çfarë po thua, Jani? Do që unë të vdes dhe po bën këto shaka?” ai u përgjigj se nuk ishte shaka. Anglezët e kishin pushuar nga puna sepse vëllai i madh ishte bashkuar me luftën dhe ishte i kërkuar. Nëna e saj filloi të qante dhe lotët i rridhnin poshtë rrudhave dhe i binin rrëke poshtë mustaqeve mbi buzë. Të gjithë ishin shumë të trishtuar, por ajo vetë ndjeu gëzim… oh, kaq shumë gëzim! Ëndrrat e saj të fëmijërisë nuk i shqetësonte ai makth i tmerrshëm: «A nuk e dinit se kështu bëhen fëmijët?»
Të gjithë në qytetin e vogël thoshin se vëllai i madh ishte një hero. Zonja Erinia, e cila punonte llamba me vaj, i ruante shumicën e grurit në kishë, sepse ajo ishte motra e vogël e “heroit”. Një të diel në mëngjes, pas kishës, ajo i dha asaj një tabaka të madhe plot me grurë dhe i pëshpëriti në vesh: “I thuaj nënës sate t’i dërgojë në mal” (te djali i saj, trimi ynë).
Por ajo e mori tabakanë në shtëpi dhe e ndau me shoqen e saj, Stelën, dhe motrën e saj më të vogël.
Ato ishin vite të lumtura! Nuk e kishte problem që çdo të diel në kishë mblidhnin para për familjen e “heroit”. As që e kishte problem që kushërinjtë e saj të pasur i jepnin fustanet e tyre të vjetra që familja t’i vishte gjatë vitit, meqenëse i ati nuk kishte punë. Ishte shumë e lumtur, sepse ishte shpëtuar nga makthi i vizitave të natës. Por një natë e gjeti veten në lavanderinë e mallkuar mbi dyshekun e vjetër që e ëma e kishte hedhur dhe ndjeu frymëmarrjen e tij të shpejtë, si edhe gjakun që i rridhte përsëri poshtë këmbëve. U zgjua dhe pa këmbët. Gjaku ishte aty. Kur agoi dhe shkoi tek nëna, plot faj, bëri kryqin dhe tha me lehtësim: “Lavdi Zotit. Zoti të ka falur mëkatet” (çfarë mëkatesh?), “tani je bërë grua”. “Po fëmijët?” donte të pyeste. Por nuk e bëri.
Por atë ditë ndodhi diçka e tmerrshme. Kambana e kishës së Shën Jorgos në Kirenian e Sipërme filloi të binte me trishtim dhe vazhdimisht. Kishte pasur një betejë poshtë Shën Ilarionit, pranë kishës së Panagia Faneromeni dhe shumë të rinj kishin rënë në luftë. Nëna e saj vrapoi përpara ikonës së Virgjëreshës Mari dhe u gjunjëzua para saj. “Të lutem, jo, jo edhe ai! Është djali im, trimoshi im…” Dhe pastaj iu drejtua atij që qëndronte pranë saj: “Duhet ta dish se nëse djalit tim i ndodh diçka, nuk do të ta fal kurrë”, dhe të gjitha qimet e mustaqeve i dridheshin.
