Përgatiti dhe bisedoi Xhoina Salaj
Shkrimtari dhe përkthyesi Granit Zela, autor i romanit “Përmbytja”, fitues i çmimit “Rexhai Surroi”, rrëfen ekskluzivisht për gazetën “ExLibris” qytetin si organizëm kujtese, gjuhën si territor identitar dhe përkthimin si një akt ndërmjetësimi mes kohësh e kulturash.
Xhoina: I dashur Granit, si fillim, të jam shumë mirënjohëse për këtë bisedë, e cila ka në qendër romanin “Përmbytja”, por edhe diçka tjetër që ti e zotëron prej kohësh: përkthimin. Është kënaqësi e veçantë të kem mundësinë për të folur gjerë e gjatë për këtë vepër kaq të pasur dhe komplekse, e cila ka lënë gjurmë te lexuesit. Do të doja ta nisnim me një nga elementet më të veçanta të romanit: qytetin Atjelinda, i cili shfaqet pothuajse si protagonist. Duke marrë parasysh këtë, a ishte një zgjedhje e qëllimshme, vendimi për ta bërë qytetin personazh që frymon dhe mbart historinë e komunitetit, të cilin e shihje gur themeli për rrëfimin?
Graniti: Të falënderoj sinqerisht për këtë bisedë, Xhoina, për seriozitetin dhe ndjeshmërinë me të cilën i je qasur romanit “Përmbytja”, si edhe dimensionit tim si përkthyes. Jam i kënaqur për hapësirën e dialogut në ExLibris, që ka një rol të veçantë në peizazhin kulturor shqiptar. Po, ishte një zgjedhje e qëllimshme që Atjelinda të mos ishte vetëm vendi i ngjarjeve, por një prani e gjallë që mbart kujtesën e komunitetit. Qyteti ndikon mbi fatet e njerëzve, mbi mënyrën si mendojnë dhe veprojnë, po aq sa formësohet prej tyre. “Përmbytja”, si episod dhe metaforë, nuk është thjesht një ngjarje dramatike, por provë e lidhjeve midis individit dhe hapësirës ku jeton. Atjelinda nuk është vetëm mure dhe rrugë, por një entitet që kujton dhe flet. Si në shumë romane bashkëkohore, qyteti nuk është sfond; ai ka ritmin, kaosin dhe intensitetin e vet. Në këtë mënyrë, lexuesi e ndien çdo rrugicë dhe shesh si pjesë të një organizmi të përbashkët. Atjelinda bëhet kështu një protagonist kolektiv që ndërthur dramat individuale me ato të komunitetit, duke mbartur kujtesën të gjithë atyre që jetojnë brenda tij.
Xhoina: Romani duket sikur e zhvendos vëmendjen nga individi te komuniteti. Atjelinda shfaqet si një organizëm që nuk vdes kurrë plotësisht, por rikthehet nëpërmjet kujtesës, ritualeve dhe rrëfimit. A është rrëfimi, forma e vetme e mbijetesës së një qyteti të humbur?
Graniti: Romani e zhvendos vëmendjen nga individi te komuniteti, duke e paraqitur Atjelindën si një organizëm që vazhdon të ekzistojë përmes kujtesës dhe rrëfimit. Rrëfimi nuk është vetëm akt estetik, por mënyrë ruajtjeje e identitetit, duke i dhënë qytetit një ekzistencë simbolike edhe pas shkatërrimit fizik. Kujtimet e lidhura me fëmijërinë, familjen dhe jetën kolektive krijojnë një histori që përçon emocion dhe frymë përtej kronikës së faktit. Në këtë kuptim, rrëfimi është forma më e qëndrueshme e mbijetesës: ai e rikthen qytetin në ndërgjegjen e lexuesit dhe ruan trashëgiminë e tij kulturore. Pa të, Atjelinda do të mbetej një hapësirë e zhdukur; përmes tij, ajo fiton një lloj përjetësie simbolike. Siç është thënë: “Mbijetojnë vetëm rrëfimtarët e historive, por edhe ata vdesin një ditë. Mbijetojnë vetëm historitë.”.
Xhoina: Romani ndërtohet mbi njësi të shkurtra episodike, të cilat duket sikur krijojnë më shumë një qerthull kujtimesh sesa një narrativë lineare. A mos vallë ishte kjo mënyra më e drejtë, për të rrëfyer një realitet copa-copa?
Graniti: Po, kjo mënyrë episodike ishte forma më e përshtatshme për këtë histori. Struktura me njësi të shkurtra funksionon si copëza kujtimesh dhe lidhet me vetë natyrën e qytetit të humbur dhe të komunitetit të shpërndarë në kohë. Formati episodik lejon kapjen e përjetimeve intime, ritualeve dhe imazheve simbolike pa i detyruar në një vijim kronologjik. Kujtesa individuale dhe kolektive nuk është lineare; ajo ndërthuret, rikthehet dhe mbivendoset. Fragmentet funksionojnë si mekanizëm mbijetese, duke ruajtur identitetin edhe kur qyteti nuk ekziston më fizikisht. Fëmijëria, eksodi dhe përmbytja kërkojnë një rrëfim që pasqyron natyrën e copëzuar të përvojës. Rikthimi fizik është i pamundur; rikthimi përmes kujtesës mbetet i vetmi i mundshëm. Në këtë kuptim, Atjelinda bëhet simbol i një fëmijërie kolektive ku mund të kthehemi vetëm përmes rrëfimit.
Xhoina: Rrëfimtari shpesh e ndal hovin dhe kthehet te lindja, te fisi, te ritualet, duke krijuar një efekt digresioni, që të kujton traditën e romanit të gjatë evropian. Mund të themi se, historia e qytetit nuk mund të tregohet kurrë kaq e sheshuar dhe pa druajtje?
Graniti: Po, mendoj se një histori qyteti vështirë se mund të rrëfehet në mënyrë tërësisht lineare dhe të sheshuar. Digresioni, ndalesat e rrëfimit dhe kthimet te lindja, te fisi apo te ritualet nuk janë thjesht një zgjedhje formale, por pasqyrojnë vetë mënyrën se si funksionon kujtesa dhe përvoja historike. Qyteti, si realitet njerëzor dhe simbolik, nuk përbëhet vetëm nga ngjarje të renditura në mënyrë kronologjike, por nga shtresa kohe, kujtimesh, mitesh dhe ndërgjegjesh që ndërthuren vazhdimisht. Në këtë kuptim, digresioni bëhet një mjet thelbësor rrëfimor. Ai i lejon tekstit të rikrijojë jo vetëm një vijë ngjarjesh, por një univers përjetimesh, ku e shkuara depërton në të tashmen dhe anasjelltas. Kthimet e rrëfimtarit nuk synojnë të ndërpresin historinë, por ta thellojnë atë, duke e vendosur individin brenda një vazhdimësie më të gjerë kulturore dhe kolektive. Vetëdija e qytetit, nëse mund të quhet kështu, shfaqet pikërisht në këto lëvizje jolineare. Historia e një qyteti nuk është kurrë e drejtë dhe e rrafshët; ajo është e mbushur me ndërprerje, jehona dhe rikthime, njësoj si vetë kujtesa që e mban gjallë.
Xhoina: Përmbytja nuk trajtohet vetëm si ngjarje fizike, por një proces i vazhdueshëm humbjeje familjare, historike, kulturore. A është përmbytja një traumë që përsëritet në forma të ndryshme përgjatë kohës?
Graniti: Po, përmbytja në roman është konceptuar si një figurë e zgjeruar e humbjes dhe e ndërprerjes, që shfaqet në plane të ndryshme të përvojës njerëzore. Në këtë kuptim, ajo mund të lexohet si një traumë që nuk kufizohet në një moment të vetëm, por që përsëritet dhe rishfaqet në forma të ndryshme përgjatë kohës – në historinë e familjeve, në fatin e komunitetit, në zhdukjen graduale të kujtesës dhe të lidhjeve me vendin. Më ka interesuar pikërisht kjo natyrë e shumëfishtë e përmbytjes: si ngjarje konkrete dhe si metaforë e proceseve të heshtura të shkatërrimit. Qyteti nuk përmbytet vetëm nga uji, por edhe nga harresa, nga ndryshimet historike, nga zhvendosjet dhe çrrënjosjet që e prekin identitetin kolektiv. Në këtë mënyrë, përmbytja bëhet një gjendje e vazhdueshme, një prani që e tejkalon kohën fizike të ngjarjes. Nëse trauma zakonisht lidhet me diçka që rikthehet, që nuk mbyllet kurrë plotësisht në të shkuarën, atëherë përmbytja mund të kuptohet si një mekanizëm i tillë rrëfimor dhe simbolik. Përmbytja nuk është vetëm fund, por edhe një formë e çuditshme vazhdimësie – një traumë që shndërrohet, por që mbetet e pranishme në ndërgjegjen individuale dhe kolektive.
Xhoina: Romani lëviz në kufirin mes realitetit, mitit dhe besëtytnisë, duke krijuar një realitet magjik të natyralizuar për komunitetin. Sa është kjo një trashëgimi e drejtpërdrejtë e folklorit shqiptar dhe sa një zgjedhje estetike e vetëdijshme?
Graniti: Mendoj se kjo lëvizje në kufirin mes realitetit, mitit dhe besëtytnisë buron nga një ndërthurje e dy shtysave që nuk mund të ndahen prerazi: nga njëra anë, nga vetë humusi kulturor dhe folklorik shqiptar, dhe nga ana tjetër, nga një zgjedhje estetike e vetëdijshme. Folklori ynë, mënyra si janë rrëfyer historitë, si janë perceptuar dukuritë e pashpjegueshme, si bashkëjetojnë e zakonshmja me të jashtëzakonshmen, përbën një horizont natyror për një botë letrare si ajo e romanit. Në këtë kuptim, prania e elementeve mitike apo besëtytnore është një mënyrë për t’iu afruar mënyrës se si komunitetet e vërteta e përjetojnë botën. Për personazhet, këto dimensione nuk përbëjnë thyerje të realitetit, por pjesë organike të tij. Pikërisht kjo më ka interesuar: një realitet ku magjikja është e natyralizuar nga vetëdija kolektive dhe nga tradita e rrëfimit. Natyrisht, kjo është edhe një zgjedhje estetike e vetëdijshme, parim ndërtimi i botës narrative. Miti dhe besëtytnia janë mënyra për të kuptuar historinë, traumën dhe kujtesën. Në këtë ndërthurje, folklori shndërrohet në një energji krijuese, ndërsa zgjedhja estetike synon t’i japë asaj një formë artistike bashkëkohore.
Xhoina: Në disa pasazhe, teksti merr një dimension pothuajse antropologjik, duke dokumentuar rituale, shprehje, struktura familjare. Çfarë e bën Atjelindën një hapësirë thellësisht shqiptare dhe jo veç një variant të realizmit magjik të kulturave të tjera?
Graniti: Dimensioni që mund të quhet “antropologjik” nuk ka qenë një synim dokumentues në kuptimin shkencor, por një nevojë narrative për ta bërë botën e Atjelindës të besueshme nga brenda. Atjelinda nuk ndërtohet si një hapësirë e përgjithshme simbolike, por si një univers që mbështetet në kode kulturore, në mënyra të të menduarit dhe të të jetuarit, që janë thellësisht të rrënjosura në përvojën shqiptare. Ritualet, shprehjet, raportet familjare apo format e kujtesës kolektive nuk janë elemente dekorative, por struktura që organizojnë vetë realitetin e personazheve. Ajo që e bën Atjelindën thellësisht shqiptare lidhet pikërisht me këtë logjikë të brendshme kulturore. Për mua mitologjia është një thesar shpirtëror i krijuar ndër shekuj, përmasa e përjetshme e historisë. Ajo i ka shërbyer njeriut shqiptar si mekanizëm drejtpeshimi shpirtëror në harmoni me mendësinë e tij. Në roman, marrëdhënia me fisin, me të parët, me nderin, me thashethemin, me besëtytninë, me mënyrën si rrëfehet dhe përcillet përvoja, janë pjesë e një imagjinate që nuk mund të zhvendoset lehtësisht në kontekste të tjera. Edhe kur realiteti merr përmasa mitike apo të çuditshme, ai mbetet i përthithur nga një mendësi dhe ndjeshmëri që i përkasin një historie dhe një kujtese specifike. Për këtë arsye, romani nuk synon të imitojë modele të njohura të realizmit magjik, por të artikulojë një përvojë që lind natyrshëm nga tradita jonë rrëfimore. Elementi i jashtëzakonshëm nuk shfaqet si devijim ekzotik, por si diçka që komuniteti e pranon si pjesë të rendit të botës. Atjelinda bëhet kështu një hapësirë narrative ku mitet, kujtesa dhe realiteti historik ndërthuren sipas një ndjeshmërie dhe përvoje thellësisht shqiptare.
Xhoina: Gjuha e romanit ka shumë nuance të gegnishtes, një formë që krijon ritëm të veçantë dhe njëfarë intimiteti me gjithë atë zallamahi që rrëfehet. Sa e rëndësishme ishte gjuha që mbante gjurmën e vendit? A mund të themi se, gjuha në këtë roman nuk mbetet vetëm te mjeti shprehës, por edhe territor identitar, një mënyrë për të ruajtur një botë që po zhduket?
Graniti: Unë i besoj maksimës se bota e shkrimtarit është gjuha e tij dhe gjuha e letërsisë është krejt specifike, mjet unik i formësimit artistik, me kodin e vet të komunikimit dhe kumtimit, boshti themelor i ligjërimit artistik. Për mua, gjuha nuk mund të ishte një zgjedhje asnjanëse. Që në konceptimin e romanit e kam ndier se bota e Atjelindës kërkonte një idiomë që të mbante gjurmën e vendit, të kujtesës dhe të përvojës kulturore që e ka krijuar atë univers. Nuancat e gegnishtes nuk janë përdorur thjesht për ngjyresë lokale, por si një mënyrë për të rikrijuar atmosferën narrative, mënyrën e ndjeshmërisë dhe të mendësisë së personazheve. Në njëfarë kuptimi, gjuha bëhet medium i përjetimit, jo vetëm i rrëfimit. Në këtë roman, gjuha funksionon edhe si një hapësirë identitare. Ajo mbart jo vetëm kuptime, por edhe kujtesë, intonacione, mënyra të të parit të botës që janë të lidhura me një traditë të caktuar. Duke qenë se romani merret me humbjen, zhvendosjen dhe transformimin e një qyteti e të një komuniteti, ishte e natyrshme që edhe gjuha të merrte rolin e një forme mbijetese. Përmes saj, një botë që fizikisht mund të jetë zhdukur, vijon të ekzistojë në planin simbolik dhe emocional. Prandaj, po, gjuha nuk mbetet vetëm mjet shprehës. Ajo shndërrohet në një lloj arkivi të gjallë ku ruhen përvojat, marrëdhëniet dhe vetë kujtesa e komunitetit. Në një realitet ku hapësirat ndryshojnë dhe kujtesa rrezikon të zbehet, gjuha bëhet një nga format më të qëndrueshme të vazhdimësisë, një mënyrë për të ruajtur jo vetëm historinë e rrëfyer, por edhe mënyrën si ajo botë e ka përjetuar veten. Po më tërheqin shumë disa nuanca kaq specifike të gegnishtes, që i gjej te librat e françeskanëve të mëdhenj që jetonin mbështetur në trininë fe, atme dhe kulturë, sidomos kur ato përshkruajnë botën e maleve, atë botë ku unë kam lindur dhe kam jetuar fëmijërinë. Në ato male ka pasur besëtytni të vjetra sa njeriu, ja një shembull: besa me gjarprin, (tokësin). Me më të parin gjarpër që ndeshesh ndër ditët e para të pranverës, duhet me lidhë besë me të, duke thënë këto fjalë: “Tokës, po lidhim besë ndër veti, ti mos me më nxanë mue e as kurrnji rob shpijet e unë kurdo që të të ndeshi ty mos me të mbytë.”. Kostari, para se të shtijë kosën në livadh, do t’u flasë tokësave këto fjalë: “Në kjosh tokës kund në këtë livadh prapou, sa të kositi barin se kem besë ndër vedi.”. Por, nëse lexojmë në një roman (të ardhshëm!) fjalët e një personazhi të tillë, që lidhe besë me gjarprin, kjo mund të shihet si realizëm magjik, por në të vërtetë është mitologji e maleve shqiptare, e kohëve më të lashta të paganizmit iliro-trak.
Xhoina: Një nga vëzhgimet më interesante është roli i grave si ruajtëse të kujtesës dhe të fisit, përballë një bote patriarkale, shpesh të dhunshme ose groteske. A është kjo një mënyrë për të rindërtuar një etikë të mbijetesës, përmes figurës femërore?
Graniti: Në një univers që shpesh mbizotërohet nga struktura patriarkale, nga tensione, dhunë apo deformime groteske të realitetit, figura femërore shfaqet si një bartëse e një qëndrueshmërie tjetër, më pak e dukshme, por thelbësore. Gratë në roman nuk janë thjesht personazhe brenda rrëfimit, por shpesh funksionojnë si depozituese të kujtesës, të ritualeve dhe të lidhjeve të fisit. Ky nuk është idealizim, por një reflektim për një përvojë kulturore të njohur edhe në realitetin shqiptar, ku kujtesa familjare, rrëfimet, mitet e vogla të përditshmërisë dhe vetë etika e mbijetesës shpesh janë ruajtur e përcjellë përmes figurës së gruas. Në një botë ku rendi social paraqitet i brishtë ose i dhunshëm, ato mishërojnë një formë tjetër rezistence: jo përmes forcës apo autoritetit formal, por përmes kujdesit, qëndrueshmërisë dhe aftësisë për të mbajtur gjallë vazhdimësinë simbolike të komunitetit. Në këtë kuptim, po, mund të lexohet edhe si një mënyrë për të rindërtuar një etikë të mbijetesës. Figura femërore bëhet një lloj qendre gravitacionale e kujtesës dhe e identitetit, një hapësirë ku e shkuara, përvoja dhe ndjeshmëria kolektive gjejnë strehë. Përballë një realiteti që shpesh rrëshqet drejt absurdit ose shkatërrimit, prania e tyre përfaqëson një logjikë tjetër të qëndrueshmërisë dhe të vazhdimësisë njerëzore.
Xhoina: Rrëfimtari rritet në një hapësirë ku gratë janë autoriteti moral dhe emocional. Sa autobiografik është ky konfigurim dhe sa simbolik?
Graniti: Ky konfigurim, pa dyshim, ka një pikënisje në përvojën time të jetuar, sepse askush nuk shkruan në një zbrazëti emocionale apo kulturore. Figura e gruas si autoritet moral dhe emocional është diçka që e kam njohur nga afër në realitetin familjar dhe shoqëror shqiptar, ku shpesh gratë kanë qenë bartëse të ekuilibrit, kujtesës dhe ndjeshmërisë, edhe kur strukturat formale të pushtetit kanë qenë qartësisht patriarkale. Në këtë kuptim, romani ushqehet nga një e vërtetë e përjetuar. Por në të njëjtën kohë, në letërsi përvoja vetjake nuk mbetet kurrë thjesht autobiografi. Ajo i nënshtrohet një procesi shndërrimi estetik dhe simbolik. Në roman, ky rol i grave nuk synon të rikrijojë një histori individuale, por të nyjëtojë një përmasë më të gjerë kulturore dhe antropologjike. Gratë funksionojnë si qendra të kujtesës, si një lloj boshti i vazhdimësisë së komunitetit, çka i jep këtij konfigurimi një kuptim simbolik që tejkalon përvojën personale. Prandaj do të thosha se raporti mes autobiografikes dhe simbolikes është organik: përvoja shërben si materie fillestare, ndërsa letërsia e zgjeron dhe e universalizon atë. Ajo që mund të ketë nisur nga një ndjesi intime, në tekst shndërrohet në një strukturë kuptimore që flet për marrëdhëniet mes kujtesës, autoritetit dhe identitetit brenda një bote të caktuar kulturore.
Xhoina: Diktatura, rrëzimi i shtatores, tranzicioni, të gjitha shfaqen të përkthyera në gjuhë mitesh dhe rrëfenjash. A ishte kjo mënyra e vetme për të rrëfyer historinë, pa rënë në kronikë?
Graniti: Nuk do ta quaja mënyrën e vetme, por për mua ishte mënyra më e natyrshme dhe më koherente estetikisht për të shmangur rrezikun e kronikës. Historia e afërt, sidomos ajo e ngarkuar me përvoja kolektive si diktatura, rrëzimi i shtatores apo tranzicioni, mbart një peshë dokumentare që lehtë mund ta shtyjë rrëfimin drejt referencialitetit të drejtpërdrejtë. Duke e përkthyer këtë përvojë në gjuhën e mitit dhe të rrëfenjës, realiteti nuk zbehet, por fiton një largësi artistike që e lejon të lexohet në shumë plane kuptimore. Në një kuptim më të gjerë, kjo zgjedhje lidhet edhe me vetë evolucionin e romanit modern. Në shekullin XX, stili i romanit u bë shumështresor, fraza më e nuancuar; rrëfimi iu hap lëndës mitike, duke krijuar realitete ndonjëherë të pabesueshme dhe të pashpjegueshme; ndërkohë, vëmendja u zhvendos drejt rrjedhave të ndërdijes dhe përvojës së brendshme. Brenda këtij horizonti letrar, përdorimi i mitit është një mënyrë për ta rikonfiguruar historinë në formë narrative më të thellë. Ky kalim nga miti te historia nuk synon të relativizojë të vërtetën, por të tregojë se si vetë përvoja historike, kur filtrohet nga kujtesa dhe ndërgjegjja kolektive, merr përmasa që tejkalojnë faktin konkret. Në këtë mënyrë, romani shndërrohet në një metaforë ose alegori mitike.
Xhoina: Rrëfimtari e shpall disa herë synimin për të shkruar historinë e vendlindjes, duke krijuar një ndërgjegje të tekstit për vetveten. A është “Përmbytja” një roman për pamundësinë për të qëmtuar fije e për pe kujtesën?
Graniti: Në një lexim të mundshëm, po, “Përmbytja” mund të kuptohet edhe si një roman mbi pamundësinë, ose më saktë, mbi vështirësinë thelbësore, për të qëmtuar kujtesën në mënyrë lineare dhe të plotë. Por është edhe vetërefleksiviteti mbi procesin e të shkruarit. Vetë fakti që rrëfimtari e shpall hapur synimin për të shkruar historinë e vendlindjes krijon një ndërgjegje të tekstit për procesin e vet të shkrimit. Ky vetërefleksivitet është një mënyrë për të paraqitur tensionin mes dëshirës për ta rindërtuar dhe natyrës së brishtë, fragmentare të kujtesës. Kujtesa, individuale apo kolektive, nuk funksionon si arkiv i rregullt, por si një hapësirë e lëvizshme, e mbushur me ndërprerje, mbivendosje dhe zbrazëti. Në këtë kuptim, romani nuk synon të japë iluzionin e një rikrijimi të qetë e të besueshëm të së shkuarës, por e vë në dukje pikërisht pamundësinë e një akti të tillë. Çdo përpjekje për të rrëfyer historinë e qytetit ndeshet me zhvendosje, digresione dhe kthime, duke e bërë procesin e kujtimit pjesë të vetë dramës narrative. Nga kjo perspektivë, “pamundësia” duhet parë si thelb i përvojës që romani kërkon të nyjëtojë. Qyteti i humbur, fëmijëria, figurat dhe ngjarjet nuk mund të rikthehen në një vijimësi të pandërprerë; ato ekzistojnë vetëm përmes copëzave, zërave dhe rrëfimeve të pjesshme. Romani, pra, nuk është vetëm për kujtesën, por edhe për natyrën problematike të saj – për mënyrën se si ajo ndërtohet, shpërbëhet dhe riformulohet vazhdimisht.
Xhoina: “Përmbytja” është konsideruar si një nga romanet më të rëndësishëm pas viteve ’90 dhe është vlerësuar me çmimin “Rexhai Surroi”. Juria e vlerësoi si një akt rezistence ndaj harresës dhe si një arkiv të shpirtit kolektiv. Si e sheh rolin e letërsisë sot: mund të konsiderohet ende një mjet për të ruajtur kujtesën historike dhe identitetin e komuniteteve?
Graniti: Unë besoj se letërsia e ruan ende, ndoshta më fort se kurrë, funksionin e saj si hapësirë e kujtesës dhe e identitetit, por jo në kuptimin e një arkivi dokumentar. Letërsia nuk e arkivon historinë si fakt të ngrirë; ajo e rimendon, e riinterpreton dhe e përjetëson përvojën njerëzore që fshihet pas fakteve nëpërmjet mjeteve thellësisht letrare. Pikërisht këtu qëndron forca e saj: në aftësinë për të ruajtur jo vetëm atë që ka ndodhur, por mënyrën se si ajo është ndier, është përjetuar dhe është përcjellë në ndërgjegjen kolektive. Në shoqëritë tona, ku ndryshimet historike kanë qenë të vrullshme dhe shpesh traumatike, kujtesa rrezikon të fragmentohet ose të instrumentalizohet. Letërsia krijon një lloj kundërpeshe. Ajo ruan nuancat, ambiguitetet, përmasën intime të historisë. Në këtë kuptim, letërsia mbetet një formë rezistence ndaj harresës, por edhe ndaj thjeshtëzimit të së shkuarës. Ajo nuk e mbron identitetin duke e mitizuar apo idealizuar, por duke e mbajtur të hapur ndaj reflektimit kritik. Kujtesa që ofron letërsia është dinamike, e gjallë, e aftë të dialogojë me të tashmen dhe të ardhmen. Dhe, po jam i lumtur që “Përmbytja” u vlerësua me çmimin “Rexhai Surroi”. Ai tani është në proces botimi edhe në Kosovë si fitues i këtij çmimi dhe më mbush me shpresë që do të ketë një fat të mirë. Fat i mirë për një libër është që të ketë lexues.
Xhoina: Në këtë kontekst, si e pozicion veten në gjithë këtë përmbytje: a përbën ky roman një përmbyllje të një cikli krijimtarie, apo një prelud drejt sfidave dhe temave të tjera që dëshiron të zbulosh me “anijen e Luanit”?
Graniti: Çdo libër lind nga një raport i caktuar me përvojën, kujtesën dhe gjuhën, dhe në këtë kuptim romani shënon një pikë kthese: një mënyrë tjetër të të menduarit të rrëfimit, të kohës dhe të marrëdhënies mes reales dhe imagjinares. Ky roman përmbyll disa shqetësime që më kanë shoqëruar prej kohësh, por njëkohësisht hap horizonte të reja kërkimi. E shoh këtë roman si një lloj ure: nga njëra anë, ai sintetizon tema dhe motive që kanë qenë të pranishme në shkrimet e mia, ndërsa nga ana tjetër më shtyn drejt formave dhe sfidave të tjera narrative. Letërsia, të paktën për mua, nuk funksionon në logjikën e mbylljeve përfundimtare, çdo tekst është më tepër një fazë e një dialogu të vazhdueshëm me botën dhe me vetveten. “Përmbytja” krijon kushtet për të hyrë në territore të tjera, ku temat dhe format mund të zhvendosen, por mbeten të lidhura nga e njëjta nevojë për të rrëfyer.
Xhoina: Tani hidhemi në një degë tjetër: te përkthimi, duke marrë parasysh gamën e gjerë të autorëve që ke përkthyer, që nga Eduard Snouden dhe Morgan Hausëll e deri te Xhon Apdajk, Xhon Banvill, Tolstoi, Henri Xhejms, Uilliam Folkner. Për autorë si Folkneri, ku rrëfimi fragmentar dhe monologët e ndryshëm janë thelbësorë, si e ke përballuar sfidën e ruajtjes së strukturës dhe ritmit origjinal në gjuhën shqipe?
Graniti: Përballja me një autor si Uilliam Folkner, veçanërisht me romanin “As I Lay Dying”, ishte një sfidë e shumëfishtë, sepse tek ai libër forma është po aq domethënëse sa përmbajtja. Rrëfimi fragmentar, monologët e brendshëm, rrjedha e ndërgjegjes, drejtshkrimi i shtrembëruar e qëllimshëm, dhe përdorimi i dialektit nuk janë trille stilistike, por mjete për të ndërtuar identitetin shoqëror dhe kulturor të personazheve. Në përkthim, sfida ime ka qenë të ruaj jo thjesht “çfarë thuhet”, por mënyrën si thuhet, ritmin e brendshëm të mendimit, frymëmarrjen e fjalisë, ndërprerjet, ngërçet dhe rrëshqitjet e vetëdijes. Këto elemente krijojnë autenticitetin e zërave dhe, nëse zbuten apo normalizohen, rrezikojnë të humbin thelbin e veprës. Për mua, te përkthimi letrar përpos rikrijimit të kuptimit, barasvlera nënkupton një përkim funksionesh dhe efektesh. Në këtë kuptim, jam përpjekur të ruaj atë që është thelbësore, shumëzërësinë, tensionin midis mendimit dhe gjuhës, dallimet shoqërore mes narratorëve. Në raste të caktuara kam shmangur përkimin e fjalëpërfjalshëm kuptimor për të arritur një barasvlerësi tekstore e konotative në shqip. Veçanërisht i vështirë ka qenë përcjellja e stilizimeve që shprehin identitet social: si ta ruash dialektin pa e zhvendosur artificialisht në një realitet shqiptar që nuk i përket jugut amerikan të Folknerit? Këtu kam ndjekur një qasje që e lë tekstin të ruajë të huajën, por duke kërkuar një natyrshmëri në shqip. Tekefundit, nuk ekziston një përkthim “i vetëm i saktë”; ekziston një seri zgjedhjesh të ndërgjegjshme, të motivuara nga respekti për tekstin dhe nga përgjegjësia ndaj lexuesit. Një dimension tjetër i rëndësishëm është fakti që përkthimi realizohet në një kohë tjetër nga ajo e shkrimit të veprës. Një tekst letrar është i formësuar nga konvencionet estetike, letrare dhe sociokulturore të kohës së vet; ai ose integrohet në traditën e vet historike, ose spikat si risi brenda saj. Kur përkthehet dekada më vonë, ai mbërrin te lexuesi me një domethënie që tashmë është filtruar nga historia letrare dhe nga ndryshimi i ndjeshmërive estetike. Edhe vetë praktikat e përkthimit ndryshojnë me kohën, duke ndikuar në zgjedhjet e përkthyesit. Kështu, përkthimi i sotëm i “As I Lay Dying” është domosdoshmërisht produkt i një dialogu mes dy epokash: asaj në të cilën u shkrua romani dhe asaj në të cilën lexohet dhe përkthehet sot. Kjo e bën procesin jo vetëm teknik, por edhe historik e interpretues – një akt ndërmjetësimi mes kohësh, kulturash dhe lexuesish. Le të marrim si shembull vetëm përkthimin e titullit në gjuhën shqipe, të cilin Folkneri e ka marrë nga “Odisea” e Homerit, nga përkthimi i vitit 1925 në anglisht nga William Marris. Fraza shfaqet në Librin XI, ku fantazma e Agamemnonit i përshkruan vrasjen e tij Odisesë: …Slew at my side, while I, as I lay dying/ Upon the sword, raised up my hands to smite her; /And shamelessly she turned away, and scorned/ To draw my eyelids down or close my mouth. Në tekstet e përkthyera të Folknerit në shqip, biografi shoqëruese të tregimeve, eseve, shkrimeve kritike studimeve të shkurtra për të, kisha hasur përkthimin e titullit të këtij romani në variantet “Tek shtrihem të vdes”, “Në shtratin e vdekjes”, “Kur unë vdes” etj. Po kështu, për të bërë një zgjedhje kam parë edhe titujt e përkthyer në gjuhë të tjera, dhe në rastin e Folknerit, përkthyesi më autoritar është ai francez, Maurice Edgar Coindreau, i cili njihej personalisht me Folknerin, dhe e ka përkthyer me titullin “Tandis quie j’agonise”. Dhe kjo është bërë pas një diskutimi të gjatë në shtëpinë botuese “Gallimard”. Coindreau nuk e ka fjalën “vdes/duke vdekur” në titull, ngase bëhet fjalë për gjendjen e rëndë dhe gati të pavetëdijshme të Edi Bandrenit në çastet e fundit të jetës, për agoninë, të dhënët shpirt. Dhe për mua si përkthyes ekzistonte edhe një mundësi tjetër reflektimi para se të bëja zgjedhjen, por zgjedhja përfundimtare është bërë pasi kam lexuar përkthimin në shqip të “Odisesë”, ku thirrjen e fantazmës së Agamemnonit, kur i drejtohet Odiseut duke përshkruar tradhtinë e Klitemnestrës ndaj Agamemnonit, mjeshtri Pashko Gjeçi e ka përkthyer kësisoj: “Me krah’t e mi unë desha ta mbuloj,/po një shpatë në çast më shojti,/Ah bushtra grua më pa duke dhënë shpirt/por as u afrua të m’i mbyllte sytë.”. Pikërisht, kjo frazë, “duke dhënë shpirt” kam zgjedhur si më të përshtatshmen, sepse ajo përkon me zgjedhjen e logjikshme dhe të njohur nga Folkneri prej përkthyesit të tij autoritar në frëngjisht dhe po kështu përkon dhe lidhet me një traditë përkthimi të mjeshtërve të mëdhenj të shqipes dhe përcjell sipas meje zgjedhjen më të mirë të mundshme në gjuhën shqipe. Në këtë mënyrë, i kam parë të gjitha zgjedhjet e mundshme, duke parë variantet në gjuhët e tjera, kam hulumtuar traditën e përkthimeve në shqipe dhe kam shfrytëzuar të gjithë arsenalin e mundshëm të mundësive gjuhësore që unë arrij të zotëroj për të përcjellë në gjuhën shqipe variantin më të mirë të mundshëm. Në fakt, kjo pritet të bëj një përkthyes, porse në rastin e përkthimit të teksteve të vështira, ky proces kërkon një vetëdije më të madhe, vetëdijen se ndërsa nuk mund të mëtosh të bësh një kryevepër përkthimi, ti je para përgjegjësisë së madhe ndaj kulturës tënde së cilës po i propozon përkthimin e një kryevepre.
Xhoina: Te librat filozofikë dhe motivues si “Vetëbesimi” i Emersonit apo “Psikologjia e Parasë” e Hausëllit, si ndryshon qasja në stilin e përkthimit, krahasuar me romanet epike apo ato me leksik më të pasur e të ndërlikuar?
Graniti: Te librat filozofikë dhe motivues jemi te përkthimi joletrar. Sfidat kryesore përfshijnë zotërimin e zhargonit specifik të fushës. Në rastin e librit “Vetëbesimi” kam parë variantet në frëngjisht dhe italisht dhe sfidë ka qenë prurja në shqip e një teksti të kuptueshëm që ruan ligjërimin autorial. Sidoqoftë, për përkthimin e Emersonit kam ndjekur të njëjtën metodologji përkthimi si për përkthimin letrar: përgatitje më e madhe paraprake në lidhje me autorin dhe veprën në përgjithësi, përkthimi duke parë variante në gjuhë të tjera (posaçërisht për esenë me titullin “Vetëbesimi”) dhe përgatitja paraprake duke studiuar një doracak të Kembrixhit për Emersonin, dhe një studim të botuar nga universiteti i Oksfordit. Krejt ndryshe, gjatë përkthimit të Hausëllit, nuk mbaj mend që të kem konsultuar ndonjë përkthim në gjuhë të tjera, sfida kryesore ka qenë që përkthimi i terminologjisë që lidhet me financat dhe ekonominë të jetë i saktë. Për këtë, përveç shfletimit të fjalorit jam konsultuar edhe me një profesor të këtyre lëndëve për të siguruar ekspertizën e fushës dhe për të kuptuar ndonjë koncept që në përkthime të tilla është i natyrës teknike dhe i një fushe të veçantë të dijes.
Xhoina: Në tetralogjinë e “Lepuri” të Xhon Apdajkut, ku protagonisti ndryshon nga një libër në tjetrin, si ia del të ruash koherencën e zërit të personazhit dhe të nuancave kulturore që mund të humbin në përkthim?
Graniti: Në tetralogjinë “Lepuri” të Xhon Apdajkut koherenca është arritur duke mos krijuar shkëputje mes përkthimeve; në rastin e Apdajkut, romanet janë përkthyer pa ndërprerje, praktikisht me ritmin një roman në vit. Kjo vazhdimësi kohore më ka lejuar të qëndroj brenda botës së personazhit, të ruaj regjistrin gjuhësor, ritmin e mendimit dhe evolucionin e brendshëm të tij pa devijime stilistike apo tonalitete të papritura nga një vëllim në tjetrin. Në këtë mënyrë, zëri i protagonistit mbetet organik dhe i besueshëm përgjatë gjithë ciklit. Për sa i përket nuancave kulturore, ato përbëjnë një sfidë të veçantë në përkthim, sidomos në një vepër kaq të ngulitur në realitetin amerikan të gjysmës së dytë të shekullit XX. Në këtë aspekt, më ka ndihmuar ndjeshëm përvoja ime personale si student në Teksas, SHBA, gjatë viteve 2004–2005 dhe më pas në vitin 2009. Kontakti i drejtpërdrejtë me kulturën amerikane, në qytete dhe qyteza të SHBA-së, studimet kulturore në Institutin e Mbrojtjes për Gjuhët (DLI) dhe kontaktet me referencat shoqërore, dhe kodet e përditshme të komunikimit, më ka dhënë një intuitë më të thellë për kontekstin kulturor të veprës. Kjo më ka ndihmuar para së gjithash të kuptoj dhe kësisoj të ruaj atmosferën dhe nëntekstin kulturor të origjinalit i cili është i një rëndësie themelore.
Xhoina: Për autorë klasikë si Tolstoi apo Henri Xhejms, ku gjuha dhe ritmi janë pjesë e thelbit të veprës, a ka pasur ndonjë fragment që të ka sfiduar veçanërisht në përkthim?
Graniti: “Kalendari i urtësisë” ishte vepra e fundit e madhe e Lev Tolstoit. Me të, ai përmbushi një ëndërr që e kishte ushqyer për gati pesëmbëdhjetë vjet, atë të “grumbullimit të urtësisë së shekujve në libër”. I censuruar për afro një shekull, ai qarkulloi gjerësisht në përkthimin anglisht të bërë nga Peter Sekirin. Do të bënte një sfidë përkthimore nëse mua do të më duhej që mendimet e mbledhura nga dijetarë të ndryshëm të vendeve të ndryshme të botës, për saktësi, të më duhej t’i gjeja në origjinal. Por Tolstoi, kërkon që të mos bëhet kjo. “Prandaj, nëse dikush dëshiron ta përkthejë këtë libër, – shkruan Tolstoi, – do t’i këshilloja që të mos kërkojnë citate origjinale, por të përkthejnë drejtpërdrejt nga vepra ime.” Kësisoj, për shkak të gjuhës së qartë dhe të thjeshtë, nuk kam pasur ndonjë fragment të vështirë dhe sfidues. Përkthimi i romanit “Portreti i një zonje” të Henri Xhejms paraqiste vështirësi për shkak të stilit të ndërlikuar. Në punën time për përkthimin e romanit “Portreti i një zonje” kam përdorur si tekst burimor botimin në anglisht të “Penguin Classics”, i cili përfshin një hyrje kritike dhe një aparat të pasur shënimesh sqaruese. Ky botim ka shërbyer si pikë referimi themelore për kuptimin e kontekstit historik, stilistik dhe kulturor të veprës. Gjatë procesit të përkthimit jam konsultuar gjithashtu me pesë variante përkthimesh në gjuhë të huaja, për të krahasuar zgjedhjet leksikore dhe zgjidhjet stilistike: “Retrato de una dama; përkthyer nga Ana Eiroa; “Bildnis einer Dame”, përkthyer nga Lore Krüger; “Retrato de Uma Senhora”, përkthyer nga Gilda Stuart; “Ritratto di signora”, përkthyer nga Carlo dhe Silvia Linati; dhe “Überfahrt mit Dame, Eine Salonerzählung, përkthyer dhe redaktuar nga Alexander Pechmann. Këto versione më kanë ndihmuar të vlerësoj mënyra të ndryshme të trajtimit të strukturës sintaksore xhejmsiane, të nuancave psikologjike dhe të regjistrit shoqëror, duke më mundësuar një qasje më të vetëdijshme dhe krahasimore në përkthim.
Xhoina: A ka pasur një përkthim që të ka falur më shumë kënaqësi, duke marrë parasysh sfidën e gjuhës, karakterit të autorit dhe botës së veprës në tërësi?
Graniti: Do të veçoja para së gjithash përkthimin e romanit “Absalom, Absalom!” të Folknerit, i cili do të vijë së shpejti në shqip i botuar nga “Onufri”. Ky roman është një “makth” por edhe një kryevepër për çdo përkthyes, për shkak të fjalive “monumentale” që mund të zgjasin me faqe të tëra. Ruajtja e ritmit dhe koherencës gramatikore në shqip, duke mos humbur fillin e mendimit, kërkon një mjeshtëri të lartë sintaksore. Po kështu, romani ndjek rrjedhën e lirë të mendimeve, ku kujtimet, emocionet dhe e tashmja shkrihen pa paralajmërim. Përkthyesi duhet të përcjellë këtë gjendje psikologjike, pasi paqartësia është pjesë e qëllimshme e stilit të autorit. Historia tregohet nga katër tregimtarë të ndryshëm, secili me paragjykimet, stilin dhe nivelin e tij të besueshmërisë. Përkthyesi duhet të krijojë “zëra” të dallueshëm në shqip për secilin prej tyre. Folkneri shpesh thyen rregullat konvencionale të gramatikës për të krijuar një atmosferë kaotike. Përvoja e këtij përkthimi ka qenë unike, sepse variantin e parë të përkthimit e kam bërë duke u marrë me të me kohë të plotë përgjatë vitit 2021: punoja në mëngjes nga ora tetë deri në dymbëdhjetë dhe pastaj nga ora dy deri në gjashtë. Kështu, me një ritual të përditshëm, pasi kisha gjithçka që kisha grumbulluar me vite për këtë autor dhe pothuajse gjithçka që më duhej për të përkthyer këtë libër. Ideja që për herë të parë në jetë kisha mundësinë për t’iu përkushtuar përkthimit dhe posaçërisht kësaj vepre, më motivonte shumë. Kisha tërë kohën e mundshme për t’u përqendruar te një aparat i ndërlikuar gjuhësor, veçanërisht një organizim sintaksor shumë specifik. Folkneri merret me personazhe që flasin dhe mendojnë në stilin e përpunuar, latin, ndonjëherë oratorik, karakteristik të Jugut para luftës. Ai nuk shkruan vetëm atë që mund të thuhet në ligjërimin rrëfimor, por po shkruan gjithçka që nuk mund të thuhet, së bashku me atë që mund të rrëfehet. Bëhet njësh rrëfimi dhe reagimi emocional i personazheve vërtitet pas dhe para në kohë, dhe meqenëse e kaluara shihet si “kohë e vdekur” një kohë thuajse e pabesueshme makthi e cila jepet më një njëtrajtshmëri ëndërrore. Në fund të shtatë muajve, kisha variantin e parë të përkthimit të një kryevepre e cila në rrethana të tjera do të më merrte shumë vite. Dhe natyrisht, në fund kuptova edhe se ishte shumë e vështirë të jetoje vetëm si përkthyes letrar, jo në aspektin financiar, se kjo dihet, por në aspektin njerëzor. Kuptova se më kishte marrë malli për auditorin, për mësimdhënien, për komunikimin me studentët. Besoj, se adrenalina e këtij përkthimi nuk do të mund të përsëritet dhe ky përkthim do të jetë me gjasë caku im në fushën e përkthimit.
Xhoina: Po e mbyllim këtë bisedë, me një pyetje që kam dëshirë t’ua bëj të gjithë atyre që lënë gjurmë në lëmin e letrave shqipe: pas gjithë këtij rrugëtimi si shkrimtar dhe përkthyes, çfarë është ajo që ende të mban të lidhur me artin e fjalës?
Graniti: Ajo që më mban të lidhur me artin e fjalës, është bindja se gjuha është forma më e thellë e dialogut njerëzor. Përmes saj ne jo vetëm tregojmë histori, por përpiqemi të kuptojmë veten dhe kohën në të cilën jetojmë. Akti i shkrimit është individual, por ai mbetet i izoluar pa redaktorin, botuesin dhe lexuesin. Dua të falënderoj me këtë rast redaktoret Kadia Dedja dhe Dorina Basha, si dhe shtëpitë botuese “Onufri”, “Minerva” dhe “Albas”, me të cilët kam bashkëpunuar gjatë kësaj dekade. Pa këtë bashkëpunim dhe pa këtë besim të ndërsjellë, fjala e shkruar nuk do të arrinte të bëhej pjesë e jetës kulturore. Besoj se artisti, ashtu si arti, nuk ia kthen kurrë shpinën shoqërisë dhe botës. Në këtë kuptim, e ndiej veten të nderuar dhe të motivuar që artin e fjalës ta përdor edhe si koordinator i Forumit të Shkrimtarëve Shqiptarë, Forumi 26, me shkrimtarë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi, si edhe me autorë që jetojnë dhe krijojnë në mërgatë të cilët e konsiderojnë gjuhën shqipe si atdhe të përbashkët kulturor, si një e tërë e pandashme, si një hapësirë e përbashkët kulturore dhe artistike. Në dimensionin tim vetjak si krijues, mendoj se do të përqendrohem më shumë te studimi, si dhe në shkrimet e mia origjinale, në letërsi. Sepse, tekefundit, ajo që më mban të lidhur me artin e fjalës është pikërisht kjo: dëshira për të vazhduar kërkimin, dhe për të mos reshtur së shkruari. Letërsia është një kërkim i vazhdueshëm, një përpjekje për të shprehur atë që mbetet e pathënë.
