Shtypi rus për 90-vjetorin e Kadaresë
Këtë javë, më 28 janar, u shënua 90-vjetori i lindjes së Ismail Kadaresë — shkrimtarit shqiptar që e nxori letërsinë e vendit të tij në kontekstin botëror dhe që për dekada me radhë mbeti një nga figurat kyçe të prozës evropiane të shekujve XX–XXI. Librat e tij u lexuan si tekste universale mbi pushtetin, frikën dhe kujtesën, por u krijuan brenda realiteteve të Shqipërisë komuniste. Kritikja letrare e “Realnoe Vremja”, Ekaterina Petrova, flet për diptikun e Ismail Kadaresë “Vajza e Agamemnonit’ dhe “Pasardhësi”, si edhe për arsyen pse ky diptik konsiderohet një nga deklaratat më të ashpra mbi “dhunën mendore dhe shpirtërore të individit nga shteti totalitar”.
Balancim i pandërprerë
Ismail Kadare jetoi pothuajse gjithë jetën e tij të rritur brenda regjimit komunist shqiptar, pa qenë as kundërshtar i hapur i tij, as shkrimtar plotësisht besnik ndaj pushtetit. Ndërkohë, Kadare e perceptonte pushtetin në vend si regjimin totalitar më të ashpër të Evropës së gjysmës së dytë të shekullit XX. Megjithatë, shkrimtari arriti të krijojë vepra që preknin çështje thelbësore për popullin shqiptar. Shumica e librave të tij u botuan në atdhe dhe pikërisht kjo më vonë u bë bazë për akuza për konformizëm.
Në fakt, marrëdhëniet e Kadaresë me pushtetin u ndërtuan si një varg lejimesh dhe ndalimesh. Që në tekstet e hershme ai ngjalli dyshime: tregimi “Ditë kafenesh” (1962) dhe novela “Përbindëshi” (1965) u ndaluan nga censura menjëherë pas botimit. Këto ndalime i forcuan reputacionin si autor i prirur ndaj “dekadencës” dhe shkeljes së kanoneve socialiste.
Tensioni u rrit veçanërisht pas suksesit ndërkombëtar të romanit “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” (1963). Botimi francez i vitit 1970 u bë një pikë kthese: policia sekrete shqiptare regjistroi pakënaqësinë e rretheve partiake, duke deklaruar se “ky roman është botuar nga borgjezia dhe kjo është e papranueshme”. Në raportin e shërbimit të sigurimit të shtetit përmendej një formulim edhe më i ashpër: kundërshtarët e Kadaresë në aparatin shtetëror e quanin atë “agjent të Perëndimit”, çka në kushtet e Shqipërisë nën sundimin e Enver Hoxhës konsiderohej një nga akuzat më të rrezikshme.
Ndërkohë, brenda vendit statusi i shkrimtarit mbetej i dyfishtë. Shtypi zyrtar e quante atë “hero të letërsisë së re shqiptare” dhe theksonte se krijimtaria e tij “prek shumë probleme që shqetësojnë shoqërinë shqiptare”. Njëkohësisht, një sërë veprash ose anashkaloheshin në heshtje, ose i nënshtroheshin redaktimit ideologjik. Episodi kyç u bë historia me poezinë “Pashallarët e kuq” në vitin 1975. Pas përpjekjes për botim shpërtheu një skandal i madh: numri i gazetës u asgjësua, vetë autori iu nënshtrua kritikës së ashpër dhe u privua nga e drejta për të botuar. Në këtë periudhë Kadareja mezi i shpëtoi burgimit dhe u dërgua në punë të detyruara në një zonë të largët të Shqipërisë qendrore.
Edhe tekstet që formalisht përputheshin me vijën zyrtare, Kadareja i përdorte si mjet vetëruajtjeje. Romani “Dimri i madh” (1973), i kushtuar prishjes me Bashkimin Sovjetik, kishte një domethënie pragmatike. Shkrimtari llogariste se diktatori nuk do të vriste një njeri — një shkrimtar të njohur — që e kishte lavdëruar. Vetë Kadareja shpjegonte më vonë se qëllimisht i kishte dhënë Enver Hoxhës tipare humanizmi dhe demokratizmi, duke shpresuar në një “ndikim të kundërt” të figurës letrare mbi prototipin real.
Në fillim të viteve 1980 tensioni arriti kulmin. Romani “Pallati i ëndrrave” (1981) u perceptua si një tekst antitotalitar dhe u vlerësua nga autoritetet si antikomunist, pas së cilës u ndalua, ndonëse para ndalimit ishin shitur rreth 20 mijë kopje. Autoritetet hoqën dorë nga represioni i menjëhershëm për shkak të famës së autorit jashtë vendit dhe frikës nga “reagimi ndërkombëtar”.
Në kohën e shkrimit të “Vajzës së Agamemnonit” (1985), veprimi i së cilës vendoset nga autori në vitet 1970, Kadareja tashmë kishte përjetuar ndalime, fushata publike, punë të detyruara dhe mbikëqyrje të vazhdueshme. Pozicioni i tij brenda regjimit përcaktohej nga një balancim i pandërprerë mes njohjes dhe kërcënimit.
Mes Shqipërisë dhe Francës
Emigrimi i Ismail Kadaresë në Francë u bë vazhdim i drejtpërdrejtë i krizës së besimit mes shkrimtarit dhe udhëheqjes komuniste shqiptare në fund të viteve 1980. Pas vdekjes së Enver Hoxhës në vitin 1985 dhe ardhjes në pushtet të Ramiz Alisë, në vend filloi një proces liberalizimi i regjimit. Megjithatë, Kadareja u zhgënjye nga ritmet e ngadalta të ndryshimeve dhe humbi besimin në gatishmërinë dhe aftësinë e udhëheqjes komuniste shqiptare për të realizuar një çmontim real të diktaturës.
Vendimi për t’u larguar u mor në sfondin e ngjarjeve të vitit 1989 në Evropën Lindore. Autoritetet shqiptare u trembën nga revolucioni në Rumani, pas së cilës në vitin 1990 ndërmorën lehtësime serioze në fushën ekonomike dhe politike. Për Kadarenë këto masa rezultuan të pamjaftueshme. Në tetor të vitit 1990 ai kërkoi azil politik në Francë.
Kadareja e kritikoi publikisht qeverinë shqiptare, bëri thirrje për demokratizimin e Shqipërisë së izoluar — vendit të fundit komunist në Evropë — dhe si pasojë u përball me zemërimin e autoriteteve dhe me kërcënime nga ana e policisë sekrete Sigurimi. Shkrimtari ishte i bindur se “më shumë se çdo veprim që [ai] mund të ndërmerrte në Shqipëri, arratisja [e tij] do ta ndihmonte demokratizimin e vendit [të tij]”.
Reagimi i strukturave zyrtare ishte i menjëhershëm. Agjencia shtetërore e informacionit e Shqipërisë publikoi një deklaratë, duke e quajtur ngjarjen “një akt të shëmtuar” dhe duke e akuzuar shkrimtarin se “e ka vënë veten në shërbim të armiqve të Shqipërisë”. Ndërkohë, një pjesë e inteligjencës shqiptare, duke u ekspozuar ndaj rrezikut serioz personal, e mbështeti publikisht Kadarenë. Konkretisht, kryetari i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë, Dritëro Agolli, deklaroi: “Unë vazhdoj të kem një respekt të madh për krijimtarinë e tij”.
Është domethënëse se edhe pas marrjes së azilit politik nga Kadareja, librat e tij në Shqipëri nuk u ndaluan plotësisht dhe ai mbeti një autor i dashur dhe i vlerësuar. Në Perëndim ai konsiderohej një figurë kombëtare, e krahasueshme për nga popullariteti me Mark Tuejnin në Shtetet e Bashkuara. Një gazetar i The New York Times pohonte se “vështirë se mund të gjendet një shtëpi shqiptare pa një libër të Kadaresë”.
Vetë emigrimi rezultoi relativisht i shkurtër për sa i përket statusit të tij formal. Ndryshimet e shpejta politike në Shqipëri në fund të vitit 1990 dhe në fillim të vitit 1991, të cilat çuan në vendosjen e sistemit shumëpartiak, e kufizuan periudhën e emigrimit të vërtetë të Kadaresë. Më pas ai filloi të jetojë si në Francë, ashtu edhe në Shqipëri. Megjithatë, pikërisht periudha franceze doli vendimtare për botimin e teksteve që më parë ishin të pamundura brenda vendit. Duke filluar nga viti 1991, Kadareja botoi vepra që nuk mund të shihnin dritën e botimit më herët për arsye politike, përfshirë romanet “Hija” dhe “Vajza e Agamemnonit”, të cilat ai i kishte nxjerrë jashtë vendit që në vitin 1986.
Pas marrjes së azilit, Kadareja vazhdoi të shkruajë dhe mërgimi i tij parizian doli të ishte jashtëzakonisht pjellor, duke i mundësuar të punonte si në gjuhën shqipe, ashtu edhe në frëngjisht. Qysh në vitin 1992 u botua romani “Piramida”, ndërsa në vitin 1994 shkrimtari nisi punën për botimin e parë dygjuhësh të veprës së tij me shtëpinë botuese Fayard. Kjo periudhë ia konsolidoi Francës statusin jo vetëm si vend i azilit politik, por edhe si platforma kryesore letrare e Kadaresë në epokën postkomuniste.
“Dhunimi i personalitetit nga shteti totalitar”
Romani “Vajza e Agamemnonit” u shkrua në mesin e viteve 1980, në vitet e fundit të totalitarizmit në Shqipëri. Ai përbënte një kritikë të drejtpërdrejtë të regjimit represiv shqiptar. Teksti nuk mund të botohej brenda vendit: dorëshkrimi u nxor fshehurazi jashtë Shqipërisë me ndihmën e botuesit francez Klod Dyran dhe pa dritën e botimit vetëm në vitin 2003. Sipas konceptimit të Kadaresë, ky roman duhej të shfaqej vetëm së bashku me vazhdimin — “Pasardhësi”.
Ky roman i shkurtër bënte pjesë në tre tekstet që Kadareja arriti t’i nxirrte fshehurazi nga Shqipëria pak kohë pas vdekjes së Enver Hoxhës. Faqet e para u maskuan si përkthime në shqip të veprave të Zigfrid Lencit, pas së cilës Klod Dyran udhëtoi në Tiranë dhe nxori pjesët e mbetura. Dorëshkrimet vetë botuesi i depozitoi në një kasafortë bankare të Banque de la Cité në Paris. Përkthimi në frëngjisht u realizua nga violinisti Tedi Papavrami mbi bazën e dorëshkrimeve origjinale, të paredaktuara, dhe botimi i parë doli në Francë në vitin 2003, tashmë pasi Kadareja kishte shkruar vazhdimin — romanin “Pasardhësi”.
Ngjarjet e “Vajzës së Agamemnonit” zhvillohen në Tiranë, ditën e paradës së 1 Majit. Rrëfimi bëhet në vetën e parë nga një gazetar televiziv pa emër, i cili papritur merr një ftesë për të dalë në tribunën e partisë. Kjo është parada e përvitshme e 1 Majit, pothuajse tërësisht e përqendruar në lavdërimin e udhëheqësit të vendit. Pikërisht në këtë moment, e dashura e tij Suzana i jep fund marrëdhënies, duke e justifikuar vendimin me faktin se i ati — i emëruar si pasardhës i udhëheqësit suprem — nuk mund t’i lejojë së bijës lidhje me një njeri të papërshtatshëm. Meqë i zgjedhuri i vajzës është një liberal i zjarrtë, i cili mban qëndrime të ashpra kritike ndaj regjimit (edhe pse vetëm në rreth privat) dhe që së fundmi ka kaluar një spastrim në televizion, si pasojë e të cilit dy kolegë të tij u ulën në detyrë, lidhja bëhet e papranueshme.
Formalisht, subjekti kufizohet në një ditë të vetme, por struktura e tekstit përbëhet nga një monolog i brendshëm që shoqëron rrugëtimin e heroit drejt stadiumit. Ai është një lloj përmbledhjeje shënimesh mbi shkatërrimin njerëzor — një ferr i vogël, në të cilin rrëfimtari ndesh një nga një viktimat e regjimit. Midis tyre janë: një fqinj, karriera shkencore e të cilit mori fund pasi gjoja kishte qeshur me zë të lartë ditën e vdekjes së Stalinit; një regjisor teatri, i internuar në provincë për një shfaqje me tridhjetë e dy gabime ideologjike; si dhe një figurë me inicialet T.D., e cila kishte mbijetuar disa spastrimet. Ky i fundit krahasohet me personazhin e një parabole shqiptare për njeriun që ha mishin e vet, ndërsa shqiponja e nxirrte nga ferri.
Nyja qendrore kuptimore e romanit është krahasimi i fatit të Suzanës me mitin e Ifigjenisë. Vetë titulli e lidh Pasardhësin me Agamemnonin, Suzanën me Ifigjeninë dhe flijimin e saj me flijimin e vajzës së Agamemnonit. Në tekst kjo paralele shprehet drejtpërdrejt:
“Nuk e kisha menduar kurrsesi që ngjashmëria e beftë midis Suzanës dhe Ifigjenisë, një nga ato shkreptima të shpejta, flakëruese e kalimtare, nga të cilat truri njerëzor përshkohet mijëra herë në ditë, do të rritej në mendjen time, gjer në njëjtësim të plotë. Njëjtësimi ishte i tillë, saqë sikur të dëgjoja diku në radio, TV apo teatër, fraza të tilla, si ‘Suzana, vajza e Agamemnonit etj., etj.’, do të më dukej kjo më se e natyrshme.”
Si burim kyç për reflektimet e heroit, disa herë shfaqet libri i Robert Grejvsit “Mitologjitë greke”, i cili e ndihmon atë të lidhë situatën politike bashkëkohore me subjektin antik.
Analogjia shtrihet edhe në historinë më të re. Në roman përmendet drejtpërdrejt fati i Jakov Xhugashvilit, djalit të Josif Stalinit. Sipas logjikës së rrëfimtarit, Stalini nuk e flijoi të birin për hir të fatit të përbashkët të një ushtari, por për të fituar të drejtën morale të kërkonte jetën e kujtdo tjetër. E njëjta formulë flijimi zbatohet edhe për Suzanën dhe të atin. Kështu krijohet një histori flijimesh të një mashtrimi cinik tiranik, që shërben për legjitimimin e dhunës së ardhshme.
Pas botimit në vitin 2003, “Vajza e Agamemnonit” u botua së bashku me romanin “Pasardhësi” si një diptik i vetëm. Botuesi francez i Kadaresë, Klod Dyran, e quajti atë “një nga veprat më të plota dhe më të shquara të Ismail Kadaresë”. Kritiku letrar Xhejms Vud e cilësoi romanin si “ndoshta librin e tij më të madh” dhe si një nga tekstet më të ashpra mbi “dhunimin mendor dhe shpirtëror të individit nga shteti totalitar”.
“Armik i shtetit”
Romani “Pasardhësi” është pjesa e dytë e diptikut. Kjo vepër mbështetet drejtpërdrejt në ngjarje reale, të lidhura me vdekjen e Mehmet Shehut në dhjetor të vitit 1981. Sipas versionit zyrtar të autoriteteve shqiptare, Shehu kreu vetëvrasje, por shpallja e mëvonshme e tij si “spiun i shumëfishtë i shërbimeve të huaja” dhe represionet ndaj gjithë familjes së tij krijuan dyshime të qëndrueshme mbi këtë version.
Prototipi historik i “Pasardhësit” është personi i dytë i hierarkisë partiako-shtetërore shqiptare, bashkëpunëtori më i afërt i Enver Hoxhës dhe kryeministër nga viti 1954 deri në vitin 1981. Pas konfliktit me Hoxhën në vitin 1981, Mehmet Shehu vdiq. Sipas njoftimit zyrtar, ai “i dha fund jetës në gjendje trazimi të thellë shpirtëror”. Shumë shpejt pas vdekjes së tij pasuan akuza për spiunazh njëkohësisht në dobi të Jugosllavisë, Bashkimit Sovjetik, Shteteve të Bashkuara dhe Italisë, e më pas represione masive ndaj të afërmve dhe bashkëpunëtorëve të tij, përfshirë pushkatime të funksionarëve të lartë të Ministrisë së Brendshme dhe të Sigurimit të Shtetit (organi i sigurisë shtetërore në Shqipëri). Në romanin e Kadaresë këto fakte shndërrohen në një kronikë letrare të rënies së familjes së Pasardhësit, pas transformimit të tij pas vdekjes në një “armik të shtetit”.
Nga pikëpamja kompozicionale, “Pasardhësi” është ndërtuar si një hetim i cili qysh në fillim është i privuar nga perspektiva e një përgjigjeje përfundimtare. Romani hapet me njoftimin:
“Pasardhësi u gjet i vrarë në dhomën e tij të gjumit, në të gdhirë të 14 dhjetorit. Në mesditë, TV-i shqiptar e dha lajmin fare shkurt: Në natën midis 13 dhe 14 dhjetorit, Pasardhësi kishte vrarë veten me armë zjarri, si rrjedhojë e një krize nervash.”
Kadareja nis nga një ngjarje që duket si aksident tragjik, e cila i lejon autorit të shtjellojë shpjegime konkurruese. Romani shtron pyetjen kyçe të librit: kur filloi kjo? Kur “aksidenti” u bë i pashmangshëm?
Rrëfimi e zgjeron gradualisht fushën narrative: nga versionet zyrtare dhe thashethemet — drejt zërave privatë të pjesëmarrësve dhe dëshmitarëve. Kapitujt e fundit tregohen në vetën e parë nga një arkitekt, i cili dinte për një korridor të fshehtë nëntokësor mes shtëpive të Udhëheqësit dhe Pasardhësit, si edhe nga vetë Pasardhësi, tashmë pas vdekjes. Ky mjet narrativ e shndërron romanin nga një parodi e romanit detektiv në një kronikë të rënies së familjes së mbetur, kur pas dënimit pas vdekjes të Pasardhësit të gjithë të afërmit e tij internohen, dhe historia e “Vajzës së Agamemnonit” rikthehet në dëshmitë e Suzanës gjatë marrjeve në pyetje.
Romani nuk e zgjidh enigmën e vdekjes, por as nuk lë pa u përmendur asnjë thashethem, përfshirë versionet e vetëvrasjes, të vrasjes me urdhër të Udhëheqësit dhe rolin e rrethit më të afërt. Si rezultat, “Pasardhësi” nuk regjistron përfundimin e hetimit, por vetë pamundësinë e dijes në kushtet e një sistemi totalitar, ku përparësi i jepet ruajtjes së gjendjes së paqartësisë, e jo vendosjes së së vërtetës.
“Rrëfimtari i madh”
Në dekadat e fundit të jetës së tij, Ismail Kadareja jetoi në një regjim pranie të dyfishtë — mes Francës dhe Shqipërisë. Në vitet 1990–2000, Kadareja mbeti një figurë publike aktive, ndonëse në mënyrë parimore refuzoi pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë në politikë. Përfaqësues të dy partive më të mëdha të vendit e ftuan disa herë të kandidonte për president të Shqipërisë, por ai gjithmonë refuzoi. Ndërkohë, autoriteti i Kadaresë, si brenda vendit ashtu edhe jashtë tij, vetëm sa u rrit.
Në këtë periudhë ai botoi romanet “Piramida”, “Spiritus”, “Lulet e ftohta të marsit”, “Jeta, loja dhe vdekja e Lulë Mazrekut”, si edhe më vonë “Çështje të marrëzisë”, të cilat e rikthejnë lexuesin te kujtimet e fëmijërisë dhe te bota e “Kronikë në gur”. Në vitin 2020 doli romani gjysmë-autobiografik “Kukulla”, kushtuar marrëdhënies së shkrimtarit me nënën dhe me vendin e tij.
Njohja ndërkombëtare e Kadaresë në këto vite mori një karakter institucional. Ai mori Çmimin Çino del Duka (1992), Çmimin Ndërkombëtar Booker për gjithë krijimtarinë (2005), Çmimin Princi i Asturias (2009), Çmimin e Jerusalemit (2015), Çmimin Neustadt (2020) dhe Çmimin Amerikan për Letërsinë për kontribut në letërsinë botërore (2023). Në vitin 1996 Ismail Kadare u bë anëtar i përjetshëm i Akademisë Franceze të Shkencave Morale dhe Politike, duke zënë karrigen e liruar pas vdekjes së Karl Popperit. Në vitin 2016 iu dha Urdhri i Legjionit të Nderit, ndërsa në vitin 2023 ai mori gradën më të lartë të këtij urdhri — Grand Oficer — me dekret të posaçëm të Presidentit të Francës.
Veçoritë e metodës së tij letrare në vitet e vona nuk ndryshuan. Përkthyesi i Kadaresë në anglisht, Dejvid Bellos, shkruante:
Arsyeja kryesore dhe vendimtare për të lexuar Ismail Kadarenë është se ai është një rrëfimtar i madh. Ai tregon histori të mrekullueshme — dhe tregon shumë prej tyre.
Bellos e krahasoi Kadarenë me Balzakun, duke saktësuar se, nëse ky i fundit “kufizohej në një vend dhe në një kohë të vetme”, Kadareja “na çon kudo: në Egjiptin e Lashtë, në Kinën bashkëkohore, në Perandorinë Osmane, në Moskë dhe në Evropën Perëndimore”. Vetë Kadareja ka theksuar vazhdimisht se lexuesit “nuk duhet t’i kushtojnë shumë vëmendje kontekstit”, sepse mënyra e tij e të treguarit “nuk ka ndryshuar as edhe një grimë për gjashtëdhjetë vjet”, pavarësisht ndryshimeve rrënjësore rreth tij.
Bellos vuri në dukje edhe elementet e qëndrueshme të këtij universi letrar: praninë e vazhdueshme të miteve të Greqisë së Lashtë mbi pushtetin dhe armiqësitë familjare, motive të folklorit ballkanik, hetimin e lidhjes mes personales dhe politikes, si edhe “motin” karakteristik, që funksionon “pothuajse si një personazh më vete” dhe shërben si shenjë dalluese nga realizmi socialist. Këto mjete, sipas vetë Kadaresë, ai i përdorte si mënyrë mbijetese brenda një sistemi ku “për një fjalë kundër regjimit nuk të dënonin — të vrisnin”. Historiani Anri Amuro theksonte se, ndryshe nga disidentët sovjetikë që botoheshin pas destalinizimit, Kadareja shkroi dhe botoi brenda një vendi që mbeti totalitar deri në vitin 1990.
Në vitet e fundit të jetës së tij, Kadareja u kthye në Shqipëri. Ai vdiq më 1 korrik 2024 në një spital të Tiranës nga arresti kardiak, në moshën 88-vjeçare. Për të u organizuan funerale shtetërore në Teatrin Kombëtar të Operës dhe Baletit, pas të cilave u mbajt një varrim privat. Në Shqipëri u shpallën dy ditë zie kombëtare, ndërsa në Kosovë — një ditë zie. Në momentin e vdekjes, Kadareja kishte qenë pesëmbëdhjetë herë i nominuar për Çmimin Nobel dhe, siç e vërente vetë me ironi, shumë njerëz mendonin se ai e kishte fituar tashmë.
Diptiku “Vajza e Agamemnonit” dhe “Pasardhësi” zë një vend të veçantë në trashëgiminë e shkrimtarit shqiptar: ai bashkon përvojën personale të jetesës pranë pushtetit, një kornizë mitologjike dhe kujtesën dokumentare të ngjarjeve kyçe të historisë shqiptare të fundit të shekullit XX. Rruga e vonë e Kadaresë dëshmon qëndrueshmërinë e botës letrare të krijuar prej tij, e cila, sipas fjalëve të Dejvid Bellosit, “lindi plotësisht e formuar që në fillim” dhe gjatë dekadave u shpalos vetëm në fragmente të reja.
Ekaterina Petrova është kritike letrare e gazetës online Realnoe Vremja, si dhe autore e kanalit në Telegram “Bulочки s makom”.
Përktheu Bujar Hudhri
