Te “Juvenilja”, në kafenenë e preferuar të Kadaresë, më 28 janar, ditën e 90-vjetorit të lindjes, u përurua statuja e shkrimtarit, vepër e skulptorit Henri Mimani. E gjithë ceremonia u drejtua nga një mjek i nderuar, i cili tani është edhe mik i familjes Kadare. Ai e zbuloi statujën, mbajti fjalën e rastit, të cilën e mbylli me deklarimin se shkrimtari u paskësh lënë amanetin: “Më mbroni kur të mos jem.”
Ndërsa dëgjova këtë kinse amanet, më vetiu në kokë mendimi se, pikërisht në mesnatën e diktaturës, kur të ikte koka, Kadareja kishte guxuar të ishte aq trim sa të shkruante dhe të arrinte të botonte “Pallatin e ëndrrave”. Dhe ishte krejt i vetëm, i pambrojtur, shkruan zonja Kadare në kujtimet e saj. Askush nuk iu gjend pranë, përveç dashurisë së jetës së tij, Helenës. Dhe e mbrojti vetëm talenti i tij i jashtëzakonshëm, vepra e tij gjeniale, që ishte bërë ndërkohë pronë e thesarit botëror.
Dhe diktatura nuk guxoi t’i prekte një fije floku!
Kur më erdhi radha të flisja, e ndjeva që kjo thënie më kishte nxjerrë nga binarët, më kishte pushtuar një ndjenjë mallëngjimi. Kadareja në bronz m’u duk kaq i largët dhe u ndjeva i vetmuar. Më solli në vete pamja që kisha përballë, ai grumbull i bukur dhe i heshtur i njerëzve, miqve të vërtetë të Kadaresë, që e kishin shoqëruar shkrimtarin tim të dashur në vitet kur unë nuk isha pranë tij. I shihja të thinjur, të plakur, të trishtuar. Pastaj befas ndjeva gëzim, admirim, në sytë e tyre, por unë pothuaj e humba dhe m’u duk se nuk i thashë dot fjalët që kisha në mendje dhe zemër për njeriun e shenjtë të jetës sime njerëzore dhe profesionale.
Nuk e mbaj mend saktësisht se kur jemi ulur për herë të parë te “Juvenilja”. Në vitet e para gjithnjë shkonim në bar-restorant “Piaza”, që ishte pronë e mikut të tij shqiptaro-amerikan, zotit Ekrem Bardha. E preferonte atë kafene, sidomos kur uleshim jashtë (Kadareja vinte në Tiranë në pranverë dhe në vjeshtë) dhe ishte plot me njerëz. Vazhduam të frekuentonim atë kafene derisa nga viti 2000 Kadareja bleu një apartament në Sky Tower. E pëlqente shumë atë apartament, derisa përballë dritareve të tij u ngrit një godinë, e cila përfundimisht ia mbuloi pamjen e malit të Dajtit. Në ish-Bllok gjetëm një kafene shik. Kishte edhe një emër shik: “Davidoff”. Më vonë këtë kafene e përshkroi në poemën e tij të fundit, Tirana në dimër. Nuk mbaj mend sa vazhduam aty, veç kur një stinë tjetër u gjendëm në kafene tjetër, me një emër që i pëlqente, “Princ Park”. Mes gjelbërimit, luleve, shërbimit të kamerierëve, vazhduam në këtë kafene derisa një ditë më tha: “Eja dalim një shëtitje, ngecëm këtu. Lëre makinën ta marrë shoferi.” Dhe kështu, një ditë të bukur pranvere, nëpërmes pemëve, ecëm derisa arritëm te një rrugë e asfaltuar. Ecëm, ecëm. Ishte teposhtë dhe këmbët lëviznin kollaj, kur befas u gjendëm përballë një kafeneje me tavolina jashtë dhe një godinë imitim i një kështjelle. U ulëm. E pashë që u mahnit. Do edhe një ekspres tjetër, i thashë. Jo, vetëm një shishe uji dua. Pastaj… lavdëro kafenenë, kritika mua. Po si nuk e dije këtë kafe? Sa i humbur je. Më duket se je ende në Elbasan, kot thua që banon në Tiranë!
Kështu “Juvenilja” u bë kafeneja e preferuar e tij. Ishte sikur “Rostand” i Parisit. Por “Juvenilja” jonë është ku e ku më e bukur, e ngacmoja. Në kafenenë e tij në Paris kishte një ritual, ku shkruante çdo ditë. Ndërsa te “Juvenilja” vetëm pinte kafe. Mbaj mend, në një intervistë për New York Times, tha se në kafenenë parisiene shkruante, por në Tiranë këtë nuk e bënte dot, sepse të gjithë e njihnin. I thashë një ditë me shaka: mos e keni problem se mund t’ju vjedh ndonjë motiv, unë s’jam shkrimtar dhe s’kam për të qenë. Ashtu, s’e dija, ma ktheu me shaka.
U gjend një kthinë brenda kështjellës “Juvenilja”, e cila u bë studioja e vërtetë e tij. U mësuan të gjithë kamerierët, të cilët, pa folur fare ne, e sillnin ekspresin e gjatë për Kadarenë. E gjerbte dy-tri herë, e linte mënjanë. (Mërzitej shumë kur kamerierët e vëmendshëm tentonin t’ia largonin filxhanin. E donte aty, në tryezë, si një objekt.) Pastaj, menjëherë, kapte një nga stilolapsat dhe fletët e bardha që i sillja. Mos më sill më shumë se ç’duhet, më porosiste. (Siç duket, fleta e bardhë, e pashkruar, e shqetësonte, sepse i dukej se nuk e kishte kryer detyrën.)
Janë shkruar këtu te “Juvenilja”, si edhe vazhdimi në Malin e Robit, me qindra faqe letërsi, shënime, intervista. Më vjen ndër mend se si tryeza jonë nga fundi u zmadhua, sidomos kur shkroi Mosmarrëveshja dhe Kur sunduesit grinden. Dy libra që e sfilitën, që i mbajti gjatë në mendje dhe në tryezë. Nga tre vjet secili libër. Pa fund shënime, referenca, pak faqe të shkruara në ditë. Të nesërmen i shihja që u kishte vënë kryq kur i lexonte natën, deri në një pas mesnate. E shihje tek torturohej, por çfarë mund të bëja? Ah, ti s’më ndihmon fare, bënte shaka. S’je botues i mirë, por shofer, po. Je shofer shumë i mirë, pikë. Dhe unë që ia ktheja: e shikon sa i rëndësishëm qenkam? Të çoj te zonja Helena në krahë! Po për të botuar, boll ke botuar në 50 gjuhë. Harroje botuesin shqiptar, ka kush të lexon tani në gjuhët e botës.
Po për Kadarenë lexuesi shqiptar ishte më i dashuri! Aq i ndjeshëm ishte, sa mund të bëje sherr fare kollaj kur gjente ndonjë problem që mund të kishim me lexuesit në panaire apo në takime me ta. Dhe më kujtohet kur duhej të shkoja për një specializim në Amerikë, i ftuar USAID. Si koincidonte që, ndërsa Kadareja dhe zonja Helenë zbrisnin në Rinas, unë duhej të fluturoja për në Uashington. Isha në Elbasan në atë kohë dhe këtë ia thashë në telefon. Çfarë Amerike? ma ktheu. Tani ishe në Amerikë! (Në fakt, isha gati pesë vjet më parë.) Komunikova me mikpritësit, të cilët i shtynë edhe një javë biletat e avionit, hotelet. Jo, këmbënguli Kadareja, edhe më prerë. S’më mbeti rrugë tjetër, veç t’i shkruaja ambasadës amerikane se “për arsye pune” nuk vija dot në Amerikë. S’besoj se ndonjë bashkëkombës i ka dërguar ambasadës amerikane një letër të tillë!
Shumë vite më vonë (2025) do të shkoja në Amerikë. Dhe më kujtohet një thënie e Sami Frashërit ku thotë pak a shumë: “Thuhet se çdo punë ka kohën e vet, por koha e vërtetë e një pune është kur kjo punë fillon!” Në janar 2024, një ditë me shi si te Gjenerali i ushtrisë së vdekur, ndërsa ishim ngujuar brenda kështjellës “Juvenilja”, i thashë se tashmë, që kisha mbaruar edhe veprën e tij në shtatë vëllime, do të merrem me një punë të zakonshme, sepse ju s’po shkruani më. Ç’punë? u interesua seriozisht. Po ja, do të shpërndaj dhe do të shes libra nëpër Shqipëri. E pashë që u tensionua befas. E njoh mirë këtë kapërcim në biseda me të, kur nga s’e pret të vijnë rrufe. Ky është një mision i shenjtë, më tha me zë të lartë sa të tjerët kthyen kokën nga tryeza jonë. E ndjeva atë shikimin e tij zhbirues kur të duket sikur po të rrëshqet toka nën këmbë.
Aksioni im i shpërndarjes dhe shitjes së librave përfundoi pa asnjë rezultat. Tashmë libraritë nuk donin t’u çoje libra në sasi dhe me kredi. Librarët shqiptarë në rrethe porosisin me celular një libër, dy, tre. Isha shumë mbrapa, isha kujtuar vonë.
Kështu do të lindte ideja për një librari në Amerikë. Më vjen keq që nuk arriti të shihte se, më në fund, me një mikun tim shqiptaro-amerikan, Pashk Camajn, pikërisht në ditën e nëntëdhjetëvjetorit të lindjes së tij, hapëm librarinë online “Alblibris”, me libra fizikë, për të gjithë shqiptarët e Amerikës. Sa do të gëzohej, sepse, libraritë i kishte aq për zemër! Jam i sigurt se më bekon dhe uron nga lart. Dhe më kujtohet në këtë rast motra e tij, Kakuja, kur më thoshte: “Ismaili është shumë i mbarë. Kur ishte i vockël, çiftet e reja natën e parë e merrnin në dhomë për mbarësi!”
Nuk kanë të mbaruar kujtimet e mia me Kadarenë, por dua t’i mbyll sot me një fragment nga shënimi im si botues në veprën e parë të kolanës prej shtatë vëllimesh.
“Nuk ka fat më të bukur për një botues se të jetë i pranishëm në jetën krijuese të një shkrimtari si Kadareja, i cili i rishikon shkrimet e tij sa herë i jepet mundësia, me synimin e vetëm për t’i përmirësuar artistikisht e, sidomos, gjuhësisht. Gjatë tri viteve kur përgatitej kolana prej njëzet vëllimesh, ai lexoi kryekreje çdo libër të tij. Ndërkohë, në studion e tij, në kafenenë e preferuar, ndërsa ndjek nga afër ndryshimet, qortimet dhe përmirësimet që autori i shënon me dorën e tij mes rreshtave, në fund të tekstit apo anash faqeve të dorëshkrimeve të veprave të dikurshme, e ndihesh sikur ke qenë i pranishëm në kohën kur ato janë shkruar, para viteve nëntëdhjetë. Një mrekulli krejt tjetër ka qenë procesi i botimit të krijimeve të reja të autorit. Përherë, pasi dilnim nga bar ‘Juvenilja’, ecnim në natyrë, në Parkun e Madh te kodrat e liqenit, ai niste të tregonte vijimin e subjektit, të cilin ende nuk e kishte hedhur në letër. Si në një ëndërr, sheh si të shkasin nëpër gishtërinj grimca ari, po ashtu e ke të pamundur të fiksosh magjinë e fjalëve kur je ti i vetmi që po i dëgjon. Në ato orë të paharrueshme, sikur të mos ishin të kësaj bote, më pushtonte gjithmonë një ndjesi: sa do të doja t’ia përcillja në çast lexuesit gjithçka dëgjoja dhe përjetoja! Po si mund të arrihej kjo? Vërtet botuesi është një ndërmjetës midis autorit dhe lexuesit, por ai mund të bëhet edhe pengesë mes tyre. Nga përvoja tridhjetëvjeçare me një klasik të gjallë të letërsisë botërore, kam mësuar se si arti i botimit dhe i shtypit të kësaj kolane të bëhej i padukshëm, që lexuesi i tij shqiptar, i tanishëm dhe i ardhshëm, të dëgjonte përhershëm vetë jehonën e zërit të Kadaresë.”
