Rrjedh aq shumë zymtësi në letërsi sa duket sikur edhe librat, një lloj si drunjët prej nga u prodhuan, vazhdojnë të ushqehen me dioksid karboni. Janë të pafundme frazat që tregojnë që fjalia e mësipërme nuk është thjeshtë një perceptim. Është bërë klishe e stërpërdorur fraza ku Dostojevsky kërkon një dhimbje në këmbim të një kryevepre. Nikolaj Gogol shkruante se sa më shumë të kujdesemi që një histori ta paraqesim si të gëzueshme aq më e trishtë bëhet ajo. Coelho i shihte lotët si fjalë që duhen shkruar. Kësisoj mund të bënin një listë të pambarimtë citimesh që i qasen kësaj ideje.
Zymtësia nuk është aspak një e metë e letërsisë. Këto radhë nuk janë qortim, aq më pak akuzë. Këto radhë janë një orvatje modeste për të kuptuar diçka që, sado mistike të duket sërish, burimin e ka brenda nesh, brenda shkrimtarit, brenda natyrës njerëzore. Sugjerimi i përbashkët që më bënin miqtë e mi kur u besoja shkrimet e mia ishte: “shkruaj diçka të gëzueshme”. Natyrisht unë iu binda shtysave të mia të brendshme, ishin ato që më diktonin çfarë të shkruaja, ndërsa për miqtë dhe për lexuesit shtova nëntitullin “disa tregime të errëta” si një paralajmërim për atë që i priste brenda librit. Paçka se ndoshta në mënyrë jo kaq të drejtpërdrejtë, thuajse pjesa më e madhe e librave të botuar në shqip vitet e fundit (dhe jo vetëm xhanëm), prezantojnë një farë zymtësie qysh në titull, edhe në rastet kur autorët janë në moshë relativisht të re. Më vjen në mendje Bohumil Hrabal që dikur shkruante; problemi është se djemtë e rinj mendojnë për vdekjen ndërsa pleqtë mendojnë për vajza të reja.
Do të mbusheshin biblioteka të tëra me libra që zymtësinë e përshfaqin që në titull. Veç kësaj, edhe librat që titullin e kanë të zhveshur nga çdo ngjyrim emocional, zymtësinë e ruajnë të fshehur në përmbajtje.
Po si ka mundësi që në faqet e librave zymtësia kullon si rrëshira që veshë plagët e trungjeve?
Një pjesë të përgjigjes duhet ta kërkojnë tek natyra e emocioneve të kundërta, tek humori për shembull. Është shumë e vështirë ta shkruash humorin. Zor se gjendet diçka më bajate në letërsi sesa humori i sforcuar. Së fundmi ndesha një autor fort të dëgjuar, të nderuar me shumë çmime, që mundohej të përdorte edhe batutat, edhe anekdotat. Madje në prozën e tij kishte futur edhe grumbullin e shkronjave “hahahha” si një shënjues që i tregon lexuesit kur është koha për të qeshur, dhe që të jemi i sinqertë, mua më dha të njëjtën bezdi që të jep një cifël kocke që të vjen teksa gjerbë një supë pa shije.
Sidoqoftë, veçse i vështirë, ndoshta humori është edhe i panevojshëm të shkruhet. Teknologjia ia ka dhënë luksin secilit që mos të lodhet ta shkruaj fare humorin, por ta vërë në “skenë” direkt, atypëraty. Kjo është edhe arsye që shfaqjet e humorit në formën e tyre klasike kanë gjithnjë e më pak audiencë.
Kjo është vetëm një pjesëz e mozaikut (që me gjasë nuk është mozaik fare), sepse nuk bëhet fjalë vetëm për humorin. Triumfi, fjala bie, thuajse është bërë eskluzivitet i libra që merren me vetë-rritjen personale. Edhe dashuria, më shumë sesa si serenatë që këndohet në poshtë dritares, shkruhet si baladë që vajton humbjen e saj.
Në asnjë rast nuk duhet të harrojmë se letërsia, ndryshe nga të gjitha artet e tjera, gatuhet në heshtje dhe në vetmi, konsumohet, po në heshtje dhe në vetmi. Vetmi. Vet mi. Vetja mi. Nuk ka asnjë lidhje mes tyre, por më erdhi në mendje Sabato që, tek Mbi heronjtë dhe varret shkruante; “E kush e njohu vetën deri në fund dhe nuk ndjeu neveri për të?”. Nejse.
‘Emocionet e ndritshme’(nëse mund t’i quajmë kështu) e kanë thuajse të pamundur të lulëzojnë në truallin e heshtjes apo të vetmisë. Kjo mund të jetë një pjesë goxha e madhe e tablosë që po kërkojmë të zbardhim.
Nëse shkojmë më tej, na duhet të kujtojmë se shpesh letërsia mundohet të pasqyrojnë një grimcë të jetës me tërë kompleskitetin që ajo ka. Thuajse të gjitha paradigmat fetare jetën ë përkufizojnë si sprove. Shumë filozofë e kanë përmbledhur me fjalën luftë e shumë të tjerë me fjalën dhimbje apo iluzion. Pra, nëse letërsi mundohet të jetë shëmbëlltyrë e jetës, dukshëm për zymtësinë nuk mund të fajësohet pasqyra, por objektet përballë saj.
Një shkak akoma më konkret është koha. Shkrimi i librave zakonisht merr vite, në rastin më të mirë muaj. Është shumë e rrallë një gjendje lumturie të mbajë kaq gjatë, ama, dimë që trishtimit, brengave, traumave u duhet shumë kohë për të ikur (dhe prapë, zor se ikin). Ka pengje që nuk u mjafton një jetë për të vdekur. Një ide të përafërt mbron E. Heminguej që tek libri Dëborat e Kilimanxharos, shkruante se një shkrimtar të madh të bën një fëmijëri e vështirë.
Për tu kthyer aty ku e nisëm; librat mund të ushqehen me zymtësi, me dioksid karboni, ama ata çlirojnë oksigjen për trurin dhe mënyrën e të menduarit. C. S. Lewis shkruante: “lexojmë që të kuptojmë që nuk jemi vetëm”. Kur kuptojmë se nuk jemi vetëm çdo gjë bëhet më njerëzore, demonët brenda nesh paqtohen në një fare feje, pesha e kotësisë lehtësohet disi, dhimbjet topiten dhe humbjet bëhen më të pranueshme. Tek e mbramja, problemi më i madh i zymtësisë nuk është e folura, por heshtja e saj. Një nga psikologët më të zëshëm, Carl Jung besonte se çdo dhimbje që shtypin dhe mohojmë mund të na e zërë frymë. Çdo dhimbje që njohim dhe pranojmë na rritë, na tjetërson. Dhe ndoshta ky është oksigjeni që çliron letërsia e mirë, forca që ajo ka për të na miqësuar me errësirën që natyrshëm struket në skutat e shpirtit njerëzor.
