Ka një fenomen të çuditshëm në romanin Në mëni të njeni-tjetrit të Besnik Mustafajt: megjithëse libri botohet si fiction, ai flet për dy figura të dokumentuara në historinë tonë. Njëra i përket historisë gojore, përmes këngës së Shog Sokolit; tjetra historisë më të afërt të Kosovës: Dren Cekës, djaloshit dhjetëvjeçar që i mbijetoi masakrës ndaj familjes së tij nga forcat serbe.
Shog Sokoli, si personazh i historisë gojore, është konflikti që e përcjell autorin për një jetë të tërë: nga fillimi i viteve tetëdhjetë e deri sot, ose së paku deri në çastin kur lexon historinë e Dren Cekës. Ky i fundit, po ashtu djalosh rreth dhjetëvjeçar, bëhet dëshmitar i një masakre familjare në Kosovë, duke e kthyer historinë e Shog Sokolit nga këngë e vjetër në plagë të përsëritur.
Romani është aq i besueshëm, aq i lidhur me ngjarje reale, sa nuk i ikën dokumentaritetit. Megjithatë, Mustafaj ka vendosur ta quajë roman, jo ese, jo dokumentar, jo rrëfim autobiografik. Pikërisht këtu lind pyetja: ku qëndron ndarja mes fiction-it dhe dokumentares në këtë libër? A ka vërtet ndarje? Apo romani lind pikërisht aty ku dokumenti nuk mjafton më?
Le të nisemi nga figura që i rri autorit si hije gjatë gjithë jetës: Shog Sokoli. Në kuptimin jungian, Hija është ajo pjesë e njeriut që shtypet, mohohet, lihet e pajetuar. Ajo nuk përmban vetëm potencialin e pashfrytëzuar apo ankthin e mohuar, por edhe një vetvete që nuk ka arritur të bëhet jetë. Në rastin e Shog Sokolit, kjo bëhet edhe më e rëndë, sepse, siç na e paraqet romani, ai është një fëmijë i varrosur së bashku me farefisin e tij në një masakër. Dhe autori e kupton këtë histori kur është afërsisht në të njëjtën moshë me të.
A është, atëherë, Shog Sokoli një fat i mundshëm i vetë autorit? Një figurë me të cilën fëmija Besnik identifikohet pavetëdijshëm? Një Hije e fëmijërisë, e historisë familjare dhe e kolektivit shqiptar? Dhe, më tej, a është dëshira naive, patriotike, nacionaliste për hakmarrje një formë e lidhjes me këtë Hije?
Këto pyetje duhet t’i lëmë pak më vonë, pasi të ndalemi te disa nga pikat kyçe të romanit.
Në pjesën më të madhe të librit, autori/narratori lufton me veten për të shkruar historinë e Shog Sokolit. Kjo histori i vjen nga kënga gojore dhe është e lidhur ngushtë me historinë e familjes së tij. Ai nuk mund t’i ikë asaj. Sa herë që radioja e familjes e transmeton këngën, gjyshja e tij ndalon çdo lëvizje, çdo zë, çdo jetë tjetër në shtëpi, përveç këngës.
Në atë këngë, një fëmijë rreth dhjetë vjeç këndon ndërsa burrat e fshatit janë duke mihur varrin e përbashkët. Në naivitetin e tij, edhe Shogu nis ta kuptojë çfarë po ndodh me “mallkimin” e çuditshëm që merr nga babai. Historia lidhet me dhunën ndaj shqiptarëve myslimanë në zonat kufitare, në kohën kur serbët kërkonin nënshtrimin ose asimilimin e tyre të dhunshëm përmes konvertimit në fenë ortodokse. Ata që nuk pranonin, vriteshin.
Narratori i Mustafajt është një njeri që rrëfehet para nesh. Ai e sheh veten duke luftuar, duke mbijetuar, madje duke u përballur me atë që vetë e quan një lloj “skizofrenie” të pasioneve të brendshme: hakmarrjes, naivitetit, ambicies letrare, ideologjisë së shtetit në të cilin është formuar, dhe dëshirës për ta “vendosur në vend” historinë.
Në të vërtetë, ai flet për periudhën nga fillimi i karrierës së tij si shkrimtar, në fillim të viteve tetëdhjetë, deri në kohën e tanishme. Gjatë gjithë kësaj kohe e përcjell pengu për ta kthyer në jetë, për ta vendosur në vend dhe për ta treguar të patregueshmen e masakrës.
Kjo histori mund të ndahet në tri shtresa.
E para është shtresa e shkrimtarit të ri, të pushtuar nga pasioni për drejtësi. Mirëpo drejtësia që ai imagjinon në atë kohë është ende e varfëruar nga ideologjia, nga nacionalizmi dhe nga modeli i hakmarrjes. Të “vendosësh drejtësinë në vend” për të do të thotë, në thelb, ta shtosh edhe një plumb, edhe një gjakmarrje, edhe një vazhdimësi të luftës mes dy popujve të armiqësuar.
Në këtë shtresë të parë, Mustafaj na e tregon luftën e narratorit me pasionet e veta. Ai është i ri, ambicioz, i edukuar brenda ideologjisë komuniste, në një botë ku mendimi, shprehja dhe imagjinata janë të kufizuara nga shteti. Megjithatë, pikërisht ky kufizim bëhet, paradoksalisht, shpëtim për të. Sepse romani nuk e lë të bëhet thjesht roman hakmarrjeje.
Momenti vendimtar është takimi me gjyshen. Shkrimtari i ri shkon tek ajo me ambicien për ta intervistuar, për të mbledhur materialin e romanit të madh nacionalist që mendon se do ta shkruajë. Por gjyshja, megjithëse nuk zë shumë hapësirë në libër, del të jetë qendra morale dhe filozofike e romanit. Ajo është bartëse e një dhimbjeje që nuk pranon të kthehet në retorikë. Ajo e mban masakrën në vete, por nuk ia dorëzon nipit si armë.
Këtu shfaqet mjeshtëria e Mustafajt. Pyetjet e shkrimtarit të ri, që mund t’i imagjinojmë lehtë, na bëjnë ne si lexues të kuptojmë se ai është nisur në një rrugë të rrezikshme dhe qorre. Por ai vetë, në atë kohë, nuk e kupton këtë. Për të, heshtja e gjyshes është pengesë. Për lexuesin, ajo është urti.
Gjyshja bëhet mur. Jo mur i ftohtësisë, por mur i dhimbjes dhe i flijimit. Ajo nuk pranon ta ushqejë romanin e hakmarrjes. Në heshtjen e saj, ajo e ruan nipin nga mënia. Jo vetëm nga mënia ndaj tjetrit, por edhe nga mënia ndaj vetes.
Kjo na çon te shtresa e dytë e romanit: filozofia e rrëfimit. Mustafaj e ka një sinqeritet të thellë, të njohur edhe në vepra të tjera të tij, për ta nxjerrë të vërtetën e idesë së romanit deri në kockë. Ai nuk e fsheh naivitetin e vet të dikurshëm. Nuk e zbukuron veten. Nuk e nxjerr shkrimtarin e ri si hero të drejtësisë, por si njeri të kapur nga ideologjia, nga ambicia, nga dhimbja dhe nga dëshira për hakmarrje.
Kjo krijon dy rrjedha brenda librit. Nga njëra anë kemi rrëfimin për Shog Sokolin dhe për masakrën që duhet treguar. Nga ana tjetër kemi rrëfimin për shkrimtarin që nuk di si ta tregojë atë pa rënë në vazhdimin e dhunës. Romani, në këtë kuptim, nuk është vetëm për një masakër të së kaluarës; është për rrezikun që kujtesa e masakrës të bëhet vetë motor i masakrave të ardhshme.
Dhe pikërisht këtu qëndron arsyeja pse libri duhet të jetë roman. Dokumenti mund të tregojë çfarë ka ndodhur. Eseja mund të shpjegojë çfarë do të thotë. Por romani mund të tregojë njeriun që nuk di çfarë të bëjë me atë që ka ndodhur. Mund të tregojë luftën mes kujtesës dhe mënies. Mes drejtësisë dhe hakmarrjes. Mes rrëfimit dhe heshtjes.
Në fund, ajo që ndodh është një formë pajtimi. Jo pajtim i lehtë. Jo pajtim politik. Jo harresë. Por ajo që në shkencat humane njihet si reconciliation: pajtim me mundësinë dhe pamundësinë e shkrimit të këtij romani. Paradoksi është se romani që dukej i pamundshëm për t’u shkruar është pikërisht romani që kemi në duar.
Tani le t’i kthehemi Hijes.
Kur shkrimtari vetëdijesohet për Shog Sokolin, është në të njëjtën moshë me të. Kur kënga dëgjohet në radion e familjes, ai mbetet i palëvizshëm, i pagojë, i pavetëdijshëm për luftërat dhe masakrat që lidhen edhe me historinë e familjes së tij. Ai jeton nën shtypjen e ideologjisë së Shqipërisë së Enver Hoxhës, por njëkohësisht nën një tjetër shtypje më të thellë: atë të historisë së trashëguar.
Këtu lind ndjesia e së njohurës së panjohur. Shog Sokoli është familjar dhe i huaj në të njëjtën kohë. I afërt dhe i frikshëm. Një figurë që ia prish lojën, humorin, fëmijërinë dhe realitetin e përditshëm. Ai hyn në jetën e fëmijës përmes gjyshes dhe këngës, pra përmes dy formave të fuqishme të kujtesës: trupit familjar dhe traditës gojore.
Tërë romani mund të lexohet si përpjekje e një njeriu me Hijen e tij. Herë duke e pranuar, herë duke e mohuar; herë duke dashur ta jetojë, herë duke dashur ta kthejë në armë; herë duke e ruajtur, herë duke u rrezikuar prej saj. Sigurisht, narratori nuk e mohon drejtpërdrejt Shog Sokolin. Ajo që ai mohon, ose nuk arrin ta përballojë, është ajo që mbështjell Shog Sokolin: hija e masakrës, ankthi i zhdukjes, dëshira për hakmarrje, frika se historia mund të përsëritet.
Por kjo Hije nuk është vetëm personale. Gjatë leximit të romanit, ajo përhapet. Bëhet Hije kolektive shqiptare. Trashëgohet nga përvoja të rënda shekullore: masakra, kërcënime për jetë, dhunë shtetërore, asimilim, luftëra, humbje, varre të përbashkëta, këngë që nuk lejojnë të lëvizësh kur dëgjohen. Në pavetëdijen e Mustafajt qëndron afër Hija e kolektivit shqiptar: ankthi i luftës me tjetrin dhe frika se ky ankth mund të kthehet në mënyrë të të jetuarit.
Kjo Hije përsëritet në Kosovë. Millosheviqi dhe aparati i tij shtetëror e ushtarak sulmojnë shqiptarët në Kosovë. Në këtë histori, Mustafajt i mbetet peng sidomos operacioni “Patkoi” dhe dhuna e Serbisë ndaj shqiptarëve. Por në mesin e miliona të dhunuarve, ai gjen sërish një Shog Sokol: Dren Cekën.
Dren Ceka nuk është thjesht përsëritje dokumentare. Ai është kthimi i Hijes në kohën moderne. Ai tregon se ajo që dukej këngë e vjetër nuk ka mbaruar. Se historia gojore nuk ishte vetëm e kaluar, por paralajmërim. Se fëmija i këngës mund të kthehet si fëmijë i lajmit, i dëshmisë, i masakrës bashkëkohore.
Prandaj romani Në mëni të njeni-tjetrit është, në thelb, roman për Hijen kolektive shqiptare: ankthin e vrasjes, të masakrës, të zhdukjes. Një Hije që herë kërkon rrugë për hakmarrje, si në projektin e dikurshëm të shkrimtarit të ri, dhe herë kërkon rrugë për përmbajtje, si në heshtjen e gjyshes dhe në pjekurinë e romanit që më në fund shkruhet.
Kapitulli i fundit, siç del nga logjika e librit, është vendi ku kjo Hije nuk zhduket, sepse Hija nuk zhduket kurrë. Ajo vetëm njihet, pranohet, mbahet. Në këtë kuptim, Mustafaj kthehet te “gurëzimi” i gjyshes: te ajo formë e heshtjes që buron nga dijenia e tmerrshme e asaj që ka ndodhur dhe e asaj që mund të vazhdojë. Sidomos e asaj që mund të eskalojë deri në pafundësi, deri te njeriu i fundit.
Në fund, ky roman, megjithëse duket i pamundshëm për t’u shkruar, arrin qëllimin e tij. Jo qëllimin ultra-nacionalist të shkrimtarit të ri, të formuar nga ideologjitë e rrënuara, por qëllimin më të vështirë: përmbajtjen, njohjen e Hijes dhe pajtimin me të.
Ky nuk është pajtim me krimin. Nuk është pajtim me harresën. Nuk është pajtim me padrejtësinë. Është pajtim me faktin se rrëfimi nuk duhet të bëhet vazhdim i mënies. Është pajtim me përgjegjësinë e shkrimtarit për të mos e kthyer dhimbjen në municion.
Dhe pikërisht këtu romani i Mustafajt e gjen forcën e vet: jo në rindërtimin e masakrës, por në betejën e brendshme për të mos e lejuar kujtesën e masakrës të bëhet një tjetër formë e mënies
