I. Poeti David Lehman, i cili do të ndihmojë në prezantimin e romancierit Cees Nooteboom më 28 shkurt në Auditorin Tishman të New School, vëren një zonë gri nomenklature. “Kohët e fundit fola me John Ashbery, Paul Auster, Richard Howard,” thotë ai. “Të gjithë e njohin dhe secili e shqipton ndryshe emrin e tij: Kees, Seess, Jess, Cess.” Leximi, shton ai me shaka, “më në fund do të më japë mundësinë të zgjidh një mosmarrëveshje të madhe letrare.” Sa për mbiemrin, ai hamendëson “Not-a-boom” — një shqiptim që do ta bënte të dridhej edhe botuesin më entuziast. Tiziano Perez, nga Fondacioni për Prodhimin dhe Përkthimin e Letërsisë Holandeze, sqaron: “Cees shqiptohet ‘sejs’, si në fjalën angleze face. Dy ‘o’-të në Nooteboom shqiptohen si ‘o’-ja në ‘Oh my God’.”
Ky konfuzion i lehtë, me jehona pothuaj hyjnore, duket i përshtatshëm për një shkrimtar romanet thellësisht misterioze të të cilit flasin po aq për heshtjen sa për fjalët, për emrat e rremë sa për ata të përjetshëm. Narratori i romanit The Following Story (1991) ndan mbiemrin e tij me një nazist famëkeq dhe, për këtë arsye, boton shkrimet e tij të lehta të udhëtimit nën pseudonim. Në ciklin në prozë-poezi “Self-Portrait of an Other” (1999), një figurë anonime endet në një peizazh të zhveshur, duke përfytyruar “gjëra të zhveshura nga emrat e tyre dhe të pabëra, fjalët e fshira derisa edhe e para të mos ishte thënë kurrë.” Nënshkrimi qëndron në numrin e poezive, 33: Nooteboom lindi në Hagë në vitin 1933.
Në All Souls Day, botuar në SHBA nga Harcourt në nëntor, një personazh përpiqet të hamendësojë autorin e një libri që shoqëruesja e tij e ka fshehur nga pamja.
“E njoh emrin?”
“Nuk e di, por ai e njeh tëndin.”
Libri është Bibla; kori që gradualisht merr përsipër narracionin e romanit përbëhet nga zërat e të vdekurve — ose ndoshta, siç më beson Nooteboom, është një zëvendësim për vetë atë, “instanca e shkrimit që komenton vetë çastin e të shkruarit.”
“Por,” shton ai, “nëse kjo është plotësisht e vërtetë, nuk e di!”
Në moshën 68-vjeçare, Nooteboom bën pjesë në panteonin e shkrimtarëve holandezë që u formuan pas luftës (ndër të tjerët përfshihen Harry Mulisch dhe belgu Hugo Claus, i cili lexon së bashku me të të enjten). I përzgjedhur në listën e ngushtë për Nobelin, ai ka një audiencë të gjerë në kontinentin e tij, veçanërisht në Gjermani; një përmbledhje esesh mban titullin Si të bëhesh europian. Kujtesa e tij, sipas tij, është e lidhur me historinë e Europës: i ati u vra gjatë luftës nga një bombardim anglez dhe (siç shkroi në Grand Street) “diçka u fshi rrënjësisht dhe përgjithmonë nga një fuqi shkatërruese që vinte nga jashtë, duke më lënë duarbosh, por me një magjepsje për të kaluarën.”
Në këtë vend, ai mbetet disi një “shkrimtar i shkrimtarëve”, librat e të cilit duken si metafora për vetë artin. Lehman flet për mënyrën se si fjalitë e Nooteboom-it duket se zgjerohen në mendje, një lulëzim që frymëzoi një nga poezitë e tij; Sarah Rothenberg, e cila ka performuar me Nooteboom-in në një program që ndërthurte tekstet e tij me muzikë nga Shostakovich dhe të tjerë, e përshkruan veprën e tij si një përqendrim të heshtjes, kohës dhe kujtesës — diçka në mënyrën e një pauze në muzikë.
II. Kur, në javën e fundit të shkurtit, Nooteboom dhe tetë autorë të tjerë holandezë vizitojnë metropolin dikur të njohur si New Amsterdam për një seri leximesh dhe diskutimesh, mund të pyesim me të drejtë për kohën e këtij eventi. A do t’i përqafojnë njujorkezët e tronditur nga ngjarjet e fundit romancierët holandezë, me trillimet e tyre serioze, madje të zymta — apo është shumë, shumë shpejt? Në romanin debutues të Maya Rasker, Destinacion i panjohur, një burrë lëkundet nga zhdukja e papritur e gruas së tij, ndërsa romani i Oscar van den Boogaard, me titullin e drejtpërdrejtë Vdekja e dashurisë, nis me mbytjen e një fëmije dhe përfshin shpejt në vorbullën e tij tradhtinë bashkëshortore, braktisjen dhe një marrëdhënie pothuaj incestuoze.
Mungesa hedh hijen e saj mbi All Souls Day të Nooteboom-it, por përshkrimet konkrete të humbjes janë po aq minimale sa efektet e saj janë të kudondodhura. Ngjarja zhvillohet në Berlinin pas Murit, para euros, ku Arthur Daane, një kameraman holandez, jeton, punon dhe — mbi të gjitha — mendon. Meditimet e tij janë politike, filologjike (fjalët franceze dhe gjermane “bëhen transseksuale sapo kalojnë Renin”), estetike, historike, dhe sfidohen e përpunohen në bisedat poliglote të familjes së tij zëvendësuese, të përbërë nga intelektualë dhe artistë.
Zëvendësuese, sepse gruaja dhe djali i Daane-s u vranë në një aksident ajror dhjetë vjet më parë. Humbja ushqen në heshtje pasionin e tij privat: filmimin e çasteve midis ditës dhe natës — meditime mbi ardhjen dhe zbehjen e dritës. Ai shpreson që “fragmentet e tij… një ditë do të bashkoheshin si një summa.”
A është All Souls Day vepra kulmoree Nooteboom-it? Vetë përmasa e veprës e sugjeron këtë. Me 340 faqe, është të paktën dyfish më e gjatë se cilido prej romaneve të tij të mëparshëm; një përsiatje e zgjeruar mbi rrënojat jo vetëm të një jete, por të një kontinenti dhe të një shekulli. Me një qytet të shenjuar nga historia si Berlini (ku “më shumë se kudo tjetër, fati i Europës ziente mbi sobë”), temat “kërkonin më shumë,” thotë Nooteboom. Ai jetoi atje në vitin 1989, kur ra Muri, dhe kishte qenë vizitor i shpeshtë edhe më parë — në mënyrë veçanërisht të paharrueshme si gazetar në vitin 1963. Kur Muri ra, Nooteboom mendoi më fort se kurrë për kryengritjen e dështuar hungareze të vitit 1956 (për të cilën kishte raportuar) dhe për ndjenjën e tradhtisë nga Perëndimi: “Ata, dhe gjithë të tjerët, duhej të prisnin 33 vjet.” Për këtë qytetar të botës, brezi i ’33-shit, historia është personale dhe e strukturuar sipas një modeli.
Sipas Nooteboom-it, shtypi “anglo-sakson” i ka dhënë All Souls Day vlerësime të përziera; megjithatë, mund të rezultojë libri që rezonon më fort me lexuesit amerikanë. Sipas Rothenberg-ut, romani tregon se “Evropa është shumë e vetëdijshme për vdekshmërinë e saj — është diçka që tani e kuptojmë në një mënyrë që më parë nuk mund ta kuptonim.”
Megjithëse libri zhvillohet kryesisht në Gjermani, ai u shkrua në mbarë botën. Pamja e parë e kameramanit të tij në një Berlin me borë iu shfaq, çuditërisht, në Kaliforninë me diell, ku ai ishte bursist i Getty-t. I paaftë ta përfundonte atje, ai e “ngriu” imazhin dhe e la të “shkrihej” gjatë një qëndrimi të zgjatur në Australi. Prekjet përfundimtare i dha në vendin e tij të zakonshëm të punës, në shtëpinë e tij në ishullin spanjoll Minorca — me stilolaps, në libra të mëdhenj të lidhur me pëlhurë të kuqe, duke mbushur faqet e djathta me shkrimin e tij të imët.
III. Ndërsa Nooteboom përshkruan kalimin e qetë në euro, ai ndalet papritur dhe shpjegon: “Po përpiqem të vras një molë ndërsa po flas me ju — disi një molë ka hyrë këtu brenda!” — një veprim qartazi jo-nabokovian (ose, duke pasur parasysh fundin e lepidopterologjisë, shumë nabokovian) për këtë shkrimtar kaq të afërt me frymën e VN-së. Në të vërtetë, kori në All Souls Day kujton narracionin fantazmagorik të Transparent Things (një libër që CN e ka lexuar disa herë).
Ashtu si romanet e Nabokovit, edhe romanet e Nooteboom-it janë të mbushura me aluzione, dhe pavarësisht shkurtësisë së tyre, disa lexues mund të ndiejnë nevojën për një kurs rifreskues në traditën intelektuale dhe letrare perëndimore (dhe shpesh lindore). Në Rituals, për shembull, epigrafet janë në frëngjisht (Stendhal), gjermanisht (Theodor Fontane) dhe latinisht (nga kanoni i Meshës së Shenjtë); postskripti — një shenjë dalluese nooteboomiane — është nga The Book of Tea i Okakura Kakuzo-s.
Megjithë trashëgiminë e theksuar letrare evropiane, Nooteboom përmend me shpejtësi të preferuarat amerikane: Wallace Stevens, The Great Gatsby, dhe sidomos veprat nga Jugu amerikan. Si shkrimtar i ri, ai përthithi Faulkner-in dhe u magjeps nga Capote — po aq nga Other Voices, Other Rooms sa edhe nga fotografia e librit me pamjen à la Little Lord Fauntleroy (“Menjëherë më duhej të kisha një jelek të tillë”). Romanin e tij të parë, Philip and the Others (1954), e botoi në fillim të të njëzetave; ai gjeti publik falë “autostopit, romantizmit dhe gjithë atyre gjërave” — një shkëputje nga prodhimi letrar i zymtë i Holandës pas Luftës së Dytë Botërore. I papërgatitur për famën, Nooteboom u punësua në një anije me destinacion Amerikën e Jugut, përvojë që ushqeu një përmbledhje tregimesh në stilin e Maugham-it. Romani i tij i dytë, The Knight Has Died (1963), flet për përpjekjen e një shkrimtari të gjallë për të sajuar një libër nga shënimet e një shkrimtari të vdekur — me zbulimin gradual se bashkëpunimi pas vdekjes ishte pjesë e planit të të ndjerit. “E bëra shkrimtarin tim të vetëvritej, gjë që mendoj se ishte një mënyrë shumë elegante për të mos pasur nevojë ta bëja vetë,” vëren Nooteboom. Ai nuk shkroi një roman tjetër për 17 vjet.
Duke ndier se nuk kishte “mjaftueshëm botë” brenda vetes dhe i druajtur përsëritjes, ai u zhyt në letërsinë e udhëtimeve, për t’u rikthyer triumfalisht me Rituals (1980), një hetim virtuozo mbi fatin, rastësinë dhe qeramikën, i vendosur në vitet ’53, ’63 dhe ’73. Në pjesën përfundimtare të librit, antiheroi Inni Wintrop mendon për ditë kur ndeshesh me “një fenomen të përsëritur, disi absurd”: pasi takon tre pëllumba njëri pas tjetrit (njëri prej të cilëve përplaset në një dritare — një aluzion për mëllenjën e vrarë te Pale Fire i Nabokovit), Inni takon papritur djalin e një burri që i kishte ndryshuar jetën dy dekada më parë. Pas prozës së kthjellët dhe qëndrimit të lodhur nga bota, fshihet një shikim i shpejtë i lidhjeve vdekjeprurëse të fatit. Në vitin 1982, Rituals fitoi Çmimin Pegasus si romani më i mirë holandez i dhjetë viteve të fundit dhe u përkthye në anglisht. Librat e vjetër dhe të rinj të Nooteboom-it u botuan në Amerikë me ritëm të qëndrueshëm gjatë dekadës pasuese. Një përfundim i lumtur i kësaj fame të dytë ishte që mikesha e tij e vjetër, kritikja dhe romancierja Mary McCarthy (e cila vdiq disa javë para rënies së Murit), më në fund mundi t’i lexonte romanet e tij. Kjo perspektivë e bëri paksa të shqetësuar. “Ishte një zonjë shumë e rreptë, siç e dini,” thotë ai. “Ishte si një provim.” Fatmirësisht, librat i pëlqyen — sidomos përmasat e tyre të përmbajtura. “Ajo tha: ‘Cees, rri i vogël!’”
IV. Në Roads to Santiago (1992), një libër udhëtimi po aq për autorin sa për Spanjën që ai përshkruan, Nooteboom rrëfen se si mësoi për vdekjen e Borges-it në çdo gazetë që mundi të gjente — një labirint gjuhësh i përshtatshëm për atë shkrimtar labirintik. Ai vëren për gazetarët: “Janë gjithmonë të tjerët që i mbarojnë historitë, por vetëm kur historitë ia vlejnë të mbarohen.” Por çfarë do të thotë të mbarosh?
The Following Story i përket atij zhanri të fshehtë romanesh (Finnegans Wake, Dhalgren, The Scorpions i Robert Kelly-t) që përfundojnë pa pikë — domethënë, që në të vërtetë nuk përfundojnë. Por, ndryshe nga ato qarkullime të ndërlikuara, shpesh irrituese, romani i Nooteboom-it të fton ta rilexosh menjëherë, pjesërisht për shkak të përmasës së tij, por edhe për shkak të asaj pëshpëritjeje të fundit, në stilin e Sheherazades, që lë të kuptohet se zbulimi është pikërisht pas qoshes.
Përsëritja mund të çojë në makth, sigurisht, por ajo ka edhe tërheqjen e vet. I pagëzuar katolik, Nooteboom dikur kishte menduar të hynte në një manastir, i tërhequr nga ritmi dhe rutina e tij — siç shkruan ai, ishte “ideja e të qëndruarit përgjithmonë në të njëjtin vend, stabilitas loci, që më bindi: ja vendi për mua, kjo është jeta.” Shpejt e rishqyrtoi vendimin, por manastiret vazhdojnë ta magjepsin dhe shfaqen në gjithë veprën e tij. Ato janë “vende heshtjeje në botë” — strehë nga forca e historisë. Afër fundit të All Souls Day, Arthur Daane largohet nga Berlini, me historinë dhe fantazmat e tij, për të filmuar 88 manastire japoneze për një dokumentar. Kjo jehon një pelegrinazh që vetë Nooteboom bëri në atë vend. Ai nuk arriti të vizitonte 88 — përkundrazi, “rastësisht”, u ndal në 33.
Përktheu Bujar Hudhri
