Kuruar nga Alba Zgarbi & Artan Shabani, Koordinuar nga Matias Shabani
Galeria MAG, “MAG Design • Art • Living”, Tiranë
“…vajza ime Alba u angazhua në realizmin e një ekspozite arti europian dhe ndërkombëtar në hapësirat e reja të Tiranës. Ajo ndërmori këtë iniciativë së bashku me Artan Shabanin, i cili ka qenë drejtor i Galerisë Kombëtare të Arteve, Tiranë dhe sëbashku me të përgatiti një zgjedhje veprash të rëndësishme e domethënëse nga artistë avangardë si dhe nga artistë që mishërojnë traditën dhe ruajtjen e saj. Në këtë këndvështrim ekspozita paraqitet si një risi dhe për Tiranën përfaqëson një moment angazhimi, ku unë shoh se vajza ime po dëshmon vullnetin dhe aftësinë e saj për të realizuar gjëra të rëndësishme edhe me peshë. Prandaj bravo Alba, unë shpreh admirimin tim për ty, për punën dhe përkushtimin tend…”
VITTORIO ZGARBI
Në Tiranën e sotme, që frymon ritmin e një metropoli në ndërtim, ka një cep ku koha duket se ndalet për të folur me një zë më të butë. Galeria MAG, Tiranë, një tempull i përkushtuar ndaj artit bashkëkohor, hap dyert e ekspozitës “Dhomat e Vizatimit” 2025, një univers i ndërtuar me kujdes, si një murmuritje e gjatë e mendimit artistik europian dhe shqiptar. Aty, vija merr formë, zëri kthehet në shenjë, ndërsa ngjyra, e përdorur herë si fletë drite e herë si kujtim i largët, krijon në letër territoret e intimitetit. Në një kohë kur arti bashkëkohor shpesh synon spektaklin, ekspozita “Dhomat e Vizatimit” 2025, e hapur në Galerinë MAG, rikthen vëmendjen tek akti më i lashtë e më njerëzor i krijimit: vija. Ajo frymë fillestare që lind nga gjesti, nga fryma, nga mënyra se si dora prek letrën përpara se të lindë çdo formë tjetër arti. Kjo ekspozitë, kuruar me një finesë të admirueshme nga Alba Zgarbi dhe Artan Shabani, ndërthur traditën europiane të vizatimit me ndjeshmërinë bashkëkohore shqiptare, ndërsa koordinimi i qetë e i saktë i Matias Shabanit krijon ritmin e brendshëm të një ngjarjeje që aspiron të bëhet e përvitshme. Dhomat e vizatimit shpalosen si një arkitekturë intime, ku secili artist flet me zërin e vet, por brenda një narracioni të përbashkët. Këtu, vizatimi nuk paraqitet si skicë, as si fazë e ndërmjetme, por si vepër më vete, si një proces i pastër meditativ që mbart historinë e dorës dhe të mendimit. Mes këtyre mureve, shenja është edhe rrëfim, kujtesë, rezistencë ndaj kalimit të kohës. Figura të rëndësishme të artit ndërkombëtar dhe shqiptar takohen në këtë hapësirë. Käthe Kollwitz, me dramat e saj të linjës së zezë dhe humanizmin e trazuar; Leonor Fini, e cila sjell dimensione surreale dhe trupin e transformuar; Peter Assmann, me vizatime që ngjajnë si gjurmime të një mendjeje analitike; apo Elvira Bach, që lëviz midis ekspresivitetit të ngjyrës dhe lirizmit të vijës. Ndërsa Conrad Felixmüller e Renate Gabriele Bachem sjellin shpirtin e grafikes gjermane, të ngarkuar me tensionet dhe transformimet e shekullit XX. Kjo ekspozitë nuk është një përzgjedhje e zakonshme, por një hartë e përjetshme e heshtjeve, një kartografi e përbërë nga vepra që flasin me tonet e tyre të thella e të përmbajtura. Kuratorët Alba Zgarbi dhe Artan Shabani kanë endur një rrëfim që është njëkohësisht rigoroz dhe poetik, një urë që lidh epoka të ndryshme, gjuhë të ndryshme pamore dhe horizonte të largëta mendimi. Kuratorët Alba Zgarbi dhe Artan Shabani kanë endur me delikatesë dhe vizion një rrëfim të madh. Një rrëfim ku secila vepër, secila vijë, secila ngjyrë, dhe secili fragment i materies artistike ka vendin dhe ritmin e vet. Në këtë udhëtim, Matias Shabani luan rolin e dirigjentit të padukshëm, duke mbajtur ritmin e brendshëm të çdo dhome, duke ruajtur qetësinë dhe integritetin e të gjithë ansamblit. Ekspozita hapet me prani që rëndojnë si gurë të çmuar në historinë e artit. Käthe Kollwitz, e cila krijon tronditje të thella vetëm me një kontur të errët, e shndërron vizatimin në dhimbje dhe humanizëm. Ndërsa Leonor Fini shfaq trupin në transformim të vazhdueshëm, një qenie të lirë përtej formës tradicionale. Peter Assmann vizaton si të rrëmonte në mendime të fshehura, ndërsa Elvira Bach sjell një impulsivitet të ndezur, ku gjesti përplaset me dritën. Grafika gjermane vjen në intensitetin e saj të plotë me Conrad Felixmüller dhe Renate Gabriele Bachem, që sjellin strukturë, gravitet dhe një peshë historike që rri pezull në ajër. Të gjitha këto vepra komunikojnë në heshtje me ndjeshmëritë e autorëve shqiptarë: Lumturi Blloshmi, me ëndrrat e saj të bardha që shkëlqejnë si fije bore mbi letër; Guri Madhi, me linjën e tij të sinqertë që kthehet në kujtesë të formës njerëzore; Maks Velo, që e përdor vijën dhe njollën e plotë si ritëm, si puls, si formë rezistence estetike; Sali Shijaku, që sjell në letër universin e tij mitik, me një qetësi të madhe brenda figurës; dhe Gjelosh Gjokaj, mjeshtër i grafikës, i cili e trajton shenjën sikur të ishte material i gjallë. Megjithëse ekspozita është e përkushtuar ndaj vizatimit dhe grafikës, ajo nuk heq dorë nga një element që shpesh shoqëron ndjeshmërinë e letrës: ngjyra. Aty ku vijat e heshtura krijojnë formë, ngjyra vjen si një fjalë e dytë, një psherëtimë që e zgjeron narracionin. Ben Kamili sjell ngjyra potente plot dritë dhe piktura në letër që mbeten të lehta si gjethe që varen në ajër. Ngjyrat e tij nuk flasin me zë të lartë – ato rrjedhin, krijojnë atmosferë, sjellin lëvizje. Stefano Albanese, i cili e shtyn gjithnjë kufirin midis vizatimit dhe objektit, sjell në letër ngjyra që duket sikur lëvizin, të ndërtuara me shtresa të hollëza që e kthejnë sipërfaqen në një dritare optike. Ndërsa Guri Madhi, i njohur si mjeshtër i figurës, i jep letrës ngjyra të përmbajtura, të pastra, që ruajnë solemnitetin e mënyrës së tij të të parë botën. Këto ndërhyrje me ngjyrë krijojnë një frymëmarrje të re, një ritëm të ri brenda ekspozitës, duke e bërë të duket sikur vija dhe ngjyra bisedojnë për herë të parë pas një kohe shumë të gjatë. Një nga gjestet më të fuqishme të ekspozitës është instalacioni i Eltjon Vallës, një vepër që nuk mbyllet në letrën e vizatimit, por dilatohet në hapësirë. Valle sjell me vete Kuçovën, qytetin e fëmijërisë së tij, të zhytur në aromën e rëndë të naftës dhe të tokës së plagosur nga pusët e vjetra. Instalacioni bëhet një kapsulë kujtese, një akt dëshmie, një shenjë ekologjike ku vizatimi, materiali dhe historia personale bashkohen në një trup të vetëm estetik. Kjo vepër shërben si një bosht emocional për të gjithë ekspozitën: ajo na rikujton se vija nuk është vetëm gjest estetik, por edhe shenjë e jetuar, gjurmë e një vendi, e një kohe, e një dëmtimi dhe e një dashurie. Në këtë polifoni, artistët e brezit të ri sjellin zëra të freskët. Ardit Boriçi, me minimalizmin e tij të heshtur e poetik, e bën letrën të duket si një fushë ku zërat zhduken gradualisht. Adrian Cene, me një ndërthurje të filozofisë dhe gjendjes së trupit, sjell një vizatim të shtresëzuar në mendim. Lindita dhe Artan Marku ndërtojnë dy rrëfime që flasin paralelisht, por me një rezonancë të përbashkët. Çatin Saraçi sjell një linearitet të qetë, meditimor; Alkan Nallbani e përdor vijën si gërvishtje, si fragment i një bote që nuk paraqitet kurrë e plotë; ndërsa Arjan Shehaj sjell drama të heshtura që ndriçohen nga brenda.
MAG – një shtëpi, një ritëm, një premtim
Galeria MAG nuk është vetëm hapësira ku ndodh kjo ngjarje: ajo është trupi i ekspozitës. Ajo e strehon, e mbron dhe e lejon të marrë frymë. Mikpritja e saj e kësaj ekspozite, e konceptuar si një ngjarje që mund të rikthehet çdo vit, tregon për një angazhim të qartë për të krijuar tradita të reja kulturore në Tiranë. MAG po krijon një vend ku vizatimi – kjo gjini e brishtë, delikate, shpesh e nënvlerësuar – të ketë një platformë të përhershme, një vend ku ajo të mos jetë fazë e parë, por vepër përfundimtare.
Në fund, mbetet vija
“Dhomat e Vizatimit” mund të përshkruhet në shumë mënyra, por asgjë nuk i afrohet më shumë të vërtetës së saj sesa ky imazh: një dorë që prek letrën, një mendim që shndërrohet në formë, një frymë që mbetet e ngulur brenda një trupi të dritës. Kjo ekspozitë është një psalme e vijës – një poezi e heshtur, një kujtesë e gjallë, një hapësirë ku arti shpërthen jo me zë, por me një fije të hollë që dridhet në letër. Në Tiranën që ndryshon përditë, vija rikthehet si një fjalë e parë, si një gjuhe e përjetshme, si një prekje që nuk humbet. Në fund, kur të mbyllet dera e Galerisë MAG, audienca do të mbajë me vete diçka më shumë se imazhe apo ngjyra: një përvojë, një kujtesë të gjallë, një përkulje të heshtur para fuqisë së vizatimit. “Dhomat e Vizatimit” nuk është thjesht një hapësirë ku vepra vizatimi dhe grafika shfaqen; ajo është një liturgji e vizatimit, një ceremoni e heshtur që thërret audiencën për të dëgjuar gjuhën e parë të artit: linjën, gjestin, prekjen e parë mbi letër. “Dhomat e Vizatimit” nuk është vetëm ekspozitë; ajo është një himn i heshtur, një liturgji vizuale, një ceremoni e vijës, kujtesës, ngjyrës dhe dritës. Vija, e parë ose e ndjerë, bëhet simbol i fillimit, i kujtesës, i dritës që nuk shuhet. Dhe sot, këtu, në Tiranë, ne nuk jemi thjesht dëshmitarë – ne bëhemi pjesëmarrës në këtë rit të madh artistik, në këtë festë të heshtur dhe të lartë të artit.
Artistët pjesëmarrës janë:
Peter Assmann, Stefano Albanese, Elvira Bach, Renate Gabriele Bachem, Michael Bette, Lumturi Blloshmi, Ardit Boriçi, Adrian Çene, Marion Eichmann, Marco Fantini, Gjelosh Gjokaj, Leonor Fini, Conrad Felixmüller, Ben Kamili, Käthe Kollwitz, Lindita Marku, Artan Marku, Guri Madhi, Alkan Nallbani, Çatin Saraçi, Arjan Shehaj, Sali Shijaku, Dhimitër Theodhori, Eltjon Valle dhe Maks Velo.
