Parathënie e shkrimtarit të shquar norvegjez për ribotimin në anglisht të romanit
“Megjithëse Fjodor Dostojevski shkruante me një ngut të dëshpëruar, si i shtyrë nga një zjarr i brendshëm, ai këmbëngulte me durim në shtrimin e një pyetjeje thelbësore: për çfarë po jetojmë?”
E përktheu Bujar Hudhri
Fjodor Dostojevski nisi të shkruante atë që do të bëhej romani i tij i fundit, “Vëllezërit Karamazov”, në vitin 1878. Ai u botua me fragmente në revistën Russkij Vjestnik nga janari 1879 deri në nëntor 1880. Dostojevski kishte çdo muaj një afat për të përmbushur dhe gruaja e tij, Ana, më vonë u ankua për trysninë nën të cilën ai punonte vazhdimisht. Ndryshe nga shumë shkrimtarë të tjerë bashkëkohorë, si Tolstoi apo Turgenjevi, të cilët ishin në gjendje të mirë financiare, Dostojevski jetonte nga shkrimi dhe gjatë gjithë jetës së tij luftoi për të siguruar mjaftueshëm para. Po të mos ishte kjo, shkruante Ana në kujtimet e saj pas vdekjes së tij, “ai do të kishte mundur t’i rishikonte me kujdes [veprat e tij], duke i lustruar, përpara se t’i linte të dilnin në shtyp; dhe mund të imagjinohet se sa shumë do të kishin fituar në bukuri. Në të vërtetë, deri në fund të jetës së tij Fjodor Mihajlloviçi nuk kishte shkruar asnjë roman me të cilin të ishte vetë i kënaqur; dhe shkaku i kësaj ishin borxhet tona!”
Askush nuk mund të pretendojë se “Vëllezërit Karamazov” është i lëmuar, apo qoftë edhe i shkruar bukur—është tipike për stilin e Dostojevskit që gjithçka të jetë dëshpërimisht urgjente dhe të duket sikur shpërthen, dhe se detajet nuk kanë shumë rëndësi. I pamatur dhe intensiv: ne drejtohemi drejt e në thelbin e çështjes dhe nuk ka kohë. Kjo urgjencë, kjo egërsi, ky i stil i tij dukshëm i parregullt, i cili pasqyrohet në kthesat e shumta të befta të veprimit drejt fundit të kapitujve—lexuesi duhet të mbahet në gjendje pezulli deri në fragmentin pasues—përplaset me diçka tjetër, diçka më të rëndë dhe më të ngadaltë, një pyetje këmbëngulëse e duruar që lidhet me gjithçka që po ndodh: Për çfarë po jetojmë?
Më 16 maj 1878, vetëm disa muaj para se Dostojevski të fillonte me zell shkrimin e “Vëllezërve Karamazov”, i vdiq i biri, Aljosha, pas një krize epileptike që zgjati me orë të tëra. Atë verë do të kishte mbushur tre vjeç. Dostojevski “e donte Ljoshen disi në një mënyrë shumë të veçantë, me një dashuri pothuajse morbide, sikur të ndiente se nuk do ta kishte për shumë kohë”, shkroi më vonë Ana. Kur i biri pushoi së marri frymë, Dostojevski “e puthi, i bëri shenjën e kryqit tri herë” dhe shpërtheu në lot. Ai u shkatërrua nga pikëllimi, shkruante Ana, dhe nga faji—i biri kishte trashëguar epilepsinë prej tij. Nga jashtë, megjithatë, ai shpejt u duk i qetë dhe i përmbajtur; ndërsa ajo qante pa pushim. Gradualisht, ajo u shqetësua se shtypja e dhimbjes do të kishte një ndikim negativ në shëndetin e tij tashmë të brishtë dhe i sugjeroi të vizitonte manastirin Optina Pustin me një mik të ri, mrekullinë teologjike Vladimir Solovjov. Atje u takuan me plakun e manastirit—starecin—Ambrozin. “Qaj dhe mos u ngushëllo, por qaj,” i tha ai Dostojevskit.
E gjithë kjo u përfshi në “Vëllezërit Karamazov”. Protagonisti mban emrin e të birit të Dostojevskit, Aljosha, dhe shumë nga tiparet e Solovjovit. Manastiri është qendror në rrëfim dhe plaku i tij—i quajtur Zosima në roman—ngushëllon një grua që ka humbur fëmijën e saj, dy vjeç e nëntë muajsh, me fjalë që jehonin ato të thëna nga Ambrozi. Por më e rëndësishme për rrëfimin sesa detajet autobiografike, të cilat gjithsesi gëlltiten nga vorbulla e trillimit, është humbja shkatërruese e kuptimit që shoqëron vdekjen e një fëmije. Ajo rrjedh si një rrymë e fshehtë në të gjithë librin dhe, mendoj sa herë që e lexoj, “Vëllezërit Karamazov” është shkruar në sfidë të kësaj humbjeje kuptimi—domethënë, e humnerës në të cilën ai ngul sytë, e natës që përpiqet ta mbushë me dritë.
Cila është drita në “Vëllezërit Karamazov”?
Janë zërat. “Vëllezërit Karamazov” është një roman i zërave. Burra, gra, të rinj, të moshuar, të pasur, të varfër, budallenj, të mençur: të gjithëve u lejohet të dëgjohen më vete—të gjithë flasin me zërin e tyre. Dhe në çdo zë individual ka jehona të zërave të tjerë, bashkëkohorë ose të së shkuarës, të shkruar ose gojorë, politikë ose filozofikë, nga Bibla ose nga artikuj gazetash, thashetheme të qytetit, kujtime të dikujt të vdekur prej kohësh. Secili në roman flet nga vetvetja, nga vendi i tij i veçantë dhe unik; disa prej tyre janë krejtësisht të paharrueshëm në individualitetin e tyre madhështor, por të gjithë e bëjnë këtë duke përdorur të njëjtën gjuhë. Dhe, edhe nëse disa nga personazhet në “Vëllezërit Karamazov” renditen për nga madhështia përkrah krijimeve të Shekspirit, prapëseprapë kjo nuk është një vepër e dominuar nga një protagonist i vetëm, ashtu si “Hamleti” është drama e Hamletit apo “Otelloja” është drama e Otellos. Është e kundërta: “Vëllezërit Karamazov” është një roman kolektiv—është për bollëkun e zërave, për mënyrën se si ata ndërthuren dhe, megjithëse vetë nuk janë në gjendje ta shohin, se si formojnë një tërësi, një lidhje, një kor.
Ky tipar gjithëpërfshirës stilistik gjen një jehonë të drejtpërdrejtë në dy prej zërave, ata të plakut Zosima dhe të Aljoshes, besimi i përbashkët i të cilëve se ne të gjithë jemi përgjegjës për të gjithë, dhe se të gjithë jemi fajtorë para të gjithëve, përshkon romanin si një mantra. Kjo është shpresa e romanit, utopia e romanit—por jo realiteti i tij. “Nënë, mos qaj,” thotë vëllai i vogël i Zosimës teksa shtrihet duke vdekur, “jeta është parajsë dhe ne të gjithë jemi në parajsë, por nuk duam ta dimë, dhe po të donim ta dinim, nesër do të kishte parajsë në mbarë botën.” Në një pasazh tjetër, një vrasës i thotë Zosimës: “Dhe sa i përket asaj që çdo njeri është fajtor para të gjithëve dhe për gjithçka, përveç mëkateve të veta, arsyetimi juaj për këtë është krejt i saktë, dhe është për t’u habitur se si e përqafuat kaq plotësisht këtë mendim. Dhe vërtet po ju them se, kur njerëzit ta kuptojnë këtë mendim, Mbretëria e Qiellit do t’u vijë atyre, jo më në ëndërr, por në realitet. Me fjalë të tjera, Mbretëria e Qiellit nuk është gjë tjetër veçse një mundësi e parealizuar: ne jemi thjesht një hap larg realizimit të Parajsës.
Atëherë pse nuk e hedhim këtë hap? Çfarë është ajo që na pengon?
Kjo është ajo për të cilën flet “Vëllezërit Karamazov”. Romani i zbret të gjitha idetë e tij nga qielli i abstraksioneve dhe i detyron të hyjnë në sferën njerëzore, mbi bazën e njohjes se ato ekzistojnë vetëm aty, te qeniet njerëzore prej mishi e gjaku. Siç shkroi dikur Dostojevski: “Njeriu është një mister… Nëse e kalon tërë jetën duke u përpjekur ta zbërthesh, mos thuaj se e ke humbur kohën. Unë merrem me këtë mister, sepse dua të jem njeri.” Në universin e tij romanesk, qeniet njerëzore udhëhiqen nga emocionet, shtyhen nga dëshira, janë të paparashikueshme, të papërsosura, të gabueshme—por edhe të pajisura me një fuqi të jashtëzakonshme. Në “Vëllezërit Karamazov”, ai ka bashkuar katër të rinj shumë të ndryshëm, me cilësi shumë të ndryshme, në një shtëpi të vetme. Është një shtëpi e mbushur me urrejtje. Ati, Fjodor Karamazov, është një vejan lakmitar, i shthurur, mashtrues dhe i paturpshëm. Ai i ka neglizhuar gjithmonë bijtë e tij; kurrë nuk është kujdesur për ta, përveçse kur kishte diçka për të përfituar. Ai është ati nga ferri. Secili bir lidhet me një institucion shoqëror—në rastin e më të madhit, Dmitrit, jashtëzakonisht krenar dhe me temperament të dhunshëm, është ushtria; për të mesmin, Ivanin, racional, të ftohtë dhe analitik, është universiteti; ndërsa për më të voglin, Aljoshën, i ngrohtë, i vëmendshëm, gjithnjë pranues, është kisha. Përveç kësaj, është shërbëtori Smerdjakov, që supozohet të jetë fëmija i paligjshëm i Fjodorit dhe Lizavetës me aftësi të kufizuara intelektuale, e quajtur me nofkën Lizaveta Erëkeqe.
E përshkruar në këtë mënyrë, nga jashtë, kjo mund të tingëllojë skematike, me secilin prej vëllezërve që përfaqëson një segment të shoqërisë. Por forca e Dostojevskit si autor, dhe një pjesë e madhe e arsyes pse leximi i romaneve të tij vazhdon të sjellë përfitime të mëdha edhe një shekull e gjysmë më pas, madje në një botë krejt të ndryshme nga ajo në të cilën u konceptuan, qëndron në aftësinë e tij për të krijuar personazhe që janë individë të dallueshëm, edhe pse të pamundur për t’u kuptuar plotësisht. Ne i shohim ata nga brenda, ashtu siç mendojnë vetë se janë, gjë që nuk përputhet kurrë me atë që shfaqin kur i vëzhgojmë nga jashtë. Që kaq shumë tek personazhet u mbetet e fshehur atyre vetë, që ata shtyhen nga forca të tjera përveç atyre për të cilat janë të vetëdijshëm, e bën pyetjen se kush janë ata në të vërtetë të duket e pakuptimtë—dhe kjo përforcohet nga fakti se ata shihen, komentohen, kuptohen dhe keqkuptohen nga personazhe të tjerë. Një nga idetë e mprehta të “Vëllezërve Karamazov” është se identiteti është një konstrukt shoqëror dhe se një pjesë e asaj kundër së cilës rebelohet romani është nocioni se njeriu mjafton për vetveten. Ferri është izolimi; parajsa është bashkësia.
Në fillim të romanit, bashkësia brenda shtëpisë së Karamazovëve është shqyer copë-copë. Dmitri është i fejuar me Katerinën, por ka rënë kokë e këmbë në dashuri me një grua tjetër, Grushenkën e hijshme e epshore, për të cilën ka rënë edhe i ati; ndërkohë Ivani është i dashuruar me Katerinën. Të dy vëllezërit e përbuzin të atin, me arsye të forta. I vetmi që nuk është i përfshirë në këtë llum dëshire, xhelozie dhe urrejtjeje është Aljosha, i cili jeton në manastir si një lloj dishepulli i plakut Zosima; ai nuk mban mëri ndaj askujt dhe askush nuk mban mëri ndaj tij.
Ngjarjet që shpalosen janë të ngjeshura, si në kohë ashtu edhe në hapësirë, dhe trysnia është e jashtëzakonshme. Kur e lexova romanin për herë të parë, isha njëzet vjeç, po aq sa Aljosha, dhe u zvarrita nëpër njëqind faqet e para i shtyrë vetëm nga vullneti i pastër—përse, vallë, duhet të lexoja shpjegime të gjata për Kishën Ortodokse Ruse dhe murgërinë në vitet gjashtëdhjetë të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe për marrëdhënien e tyre me shtetin? Por pastaj ndodhi diçka; diçka sikur mori flakë. Papritur u gjenda brenda diçkaje dhe nuk doja asgjë tjetër veçse të qëndroja aty, nuk doja asgjë tjetër përveçse të lexoja për këta njerëz, tre vëllezërit dhe atin e tyre të tmerrshëm me qafë si gjeldeti, dhe, mbi të gjitha, për gratë—Katerinën pothuajse marrëzisht krenare, vajzën e re të paekuilibruar Lizën dhe nënën e saj kokëfortë, dhe, sigurisht, Grushenkën joshëse dhe keqdashëse. Romanin e lexova ashtu siç kisha lexuar libra si fëmijë, pa asnjë mendim për veten time, pa asnjë mendim për rrethanat e mia: e gjithë vetja ime ishte e përqendruar brenda librit. As që mendoja për atë që po lexoja; nuk analizoja asgjë, nuk bluaja asgjë në mendje—çdo gjë, përveç ndjenjave dhe pranisë, u fshi nga drita e bardhë, përvëluese, që më mbushte leximi.
Që atëbotë e kam lexuar romanin disa herë dhe, megjithëse me çdo lexim kam kuptuar pak më shumë se çfarë po ndodh, ndjesia e pranisë së harruar ndaj vetes mbetet e lidhur me çdo takim me të. Është sikur gjëja thelbësore te “Vëllezërit Karamazov” të jetë përvoja e tij, ndjenjat që ai ngjall te lexuesi, dhe kjo e bën të vështirë të shkruash për të. Në çastin kur del nga romani dhe e përshkruan nga larg, duke thënë, për shembull, se në një kuptim themelor ai flet për lirinë, dhe se në një kuptim themelor trajton moralin dhe detyrimin—ndaj kujt ose ndaj çfarë, nëse ndaj dikujt apo diçkaje, janë të detyruara veprimet tona?—gjëja thelbësore humbet nga sytë. Liria, morali dhe detyrimi janë ide, abstraksione, dhe nëse ky roman tërhiqet nga diçka, ajo është drejt vendit ku idetë dhe abstraksionet treten në jetë. Nëse ai lufton kundër diçkaje, dhe me forcë të madhe, ajo është kundër gjithçkaje që është e ngurtë. Kundër gjithçkaje që është përcaktuar një herë e përgjithmonë. Kundër gjithçkaje që është e paracaktuar. Prandaj, në roman nuk ka një këndvështrim të privilegjuar apo një perspektivë të privilegjuar. Kuptimi i tij lind nga disonanca, që është hapësira e zërave—midis njerëzve, jo brenda tyre—dhe ai është gjithmonë i dykuptimtë.
Për shembull, nuk ka asnjë dyshim se Aljosha përfaqëson një ideal për Dostojevskin—ai mban emrin e djalit të tij të vdekur, Aleksej Fjodoroviç, dhe është personazhi që, si në mendim ashtu edhe në veprim, lidhet më ngushtë me nocionin e qëndrueshëm të së mirës që përshkon romanin. Por, në krahasim me praninë e Dmitrit dhe të Ivanit—ndoshta veçanërisht të Dmitrit—ai zbehet. Dhe, meqë fuqia e një romani lidhet me praninë, ajo që përfaqësojnë Dmitri dhe Ivani rrezaton më fort. Është sikur Dostojevski ka investuar më shumë te Dmitri dhe, teksa shkruante, është rrëmbyer nga madhështia e tij, aq fëminore dhe impulsive sa edhe e dhunshme dhe mizore. Për mua, skena më madhështore e romanit është ajo kur Dmitri largohet nga qyteti për të festuar për herë të fundit, për të shpërdoruar rubla dhe për t’u dehur për vdekje: qerrja e tij vrapon me tërbim dhe ka gjak në duart e tij, por ai është edhe i ngazëllyer, në pritje, ndoshta madje i lumtur; Grushenka do të jetë atje—ai po shkon ta shohë për herë të fundit. Si mund të konkurrojë me këtë një rishtar, që i druhet Zotit dhe është asketik? Është pak si ndjesia që mund të të kapë duke lexuar “Komedinë Hyjnore” të Dantes—autori ka investuar shumë më tepër dhe është afruar shumë më afër ferrit sesa parajsës. Çfarë duhet të nxjerrim si përfundim prej kësaj?
Dhe pastaj është Ivani. I mprehtë dhe i ftohtë si një thikë, ai vë në pikëpyetje tërë botëkuptimin e Aljoshës me rrëfimin e tij për Inkuizitorin e Madh, një aktakuzë ndaj Krishtit aq bindëse sa është e paimagjinueshme që Dostojevski të mos e ketë shkruar nga zemra, prej dyshimit të tij vetjak. Ky pasazh është një kulm i veprës së tij dhe, si rrjedhojë, edhe i historisë së letërsisë. Por nuk mund të lexohet i shkëputur, i ndarë nga romani; së pari duhet të mbërrish deri aty. Mendimet që ai shpreh vijnë nga diku—jo vetëm nga Ivani, me fëmijërinë e tij të lënë pas dore dhe me atin nga ferri, por edhe nga shoqëria ruse e mesit të viteve gjashtëdhjetë të shekullit të nëntëmbëdhjetë, pjesë e së cilës ai ishte. Mjerimi i asaj kohe dhe atij vendi është i paimagjinueshëm sot: një e katërta e të gjithë foshnjave vdisnin në vitin e parë të jetës; në vitin 1865, vitin para se të vendoset koha e romanit, jetëgjatësia mesatare ishte më pak se tridhjetë vjet. Shumica dërrmuese e popullsisë ishte analfabete. Regjimi autokratik carist sundonte me dorë të hekurt dhe shtypte opozitën përmes censurës, internimeve dhe ekzekutimeve. Grupe revolucionare, shpesh të rekrutuara nga universitetet dhe inteligjencia, nisën së shpejti të kryenin sulme terroriste në qytete. Trazira politike dhe shoqërore, mjerim dhe varfëri—ky ishte botëkuptimi në të cilin u shkrua “Vëllezërit Karamazov” dhe bota që lindi mendimet e Ivanit.
Si një lloj uverture për rrëfimin e tij mbi Inkuizitorin e Madh, Ivani rendit një sërë episodesh që lidhen me vuajtjet e fëmijëve. Ata keqtrajtohen, përdhunohen, vriten. Përshkrimet e abuzimit janë grafike dhe të hollësishme. Një vajzë pesëvjeçare fillimisht rrihet, fshikullohet dhe shkelet nga prindërit e saj; pastaj ata ia lyejnë sytë, faqet dhe gojën me jashtëqitje dhe e detyrojnë t’i hajë. “Dhe ishte nëna e saj, nëna e saj që ia bëri këtë!” thotë Ivani. Dostojevski e kishte gjetur këtë shembull në një artikull gazete. Duhet të ketë qenë e rëndësishme që ishte një ngjarje e vërtetë, që kishte ndodhur realisht, në mënyrë që ai të mund të thoshte: Ja, kështu është bota. Kështu janë njerëzit.
Rrëfimi i Ivanit është një aktakuzë ndaj Jezu Krishtit. Ai kthehet në tokë, hidhet në një qeli burgu nga Inkuizitori i Madh dhe thirret për të dhënë llogari. Ai mund ta kishte parandaluar çdo mungesë, çdo vuajtje, por zgjodhi të mos e bënte. Në vend të bukës, ai i dha njerëzimit lirinë. Detyrimi për të zgjedhur mes së mirës dhe së keqes, sipas Inkuizitorit të Madh, është një barrë që qeniet njerëzore janë tepër të dobëta për ta mbajtur. Ata dëshirojnë që dikush t’i çlirojë prej saj. Dhe kjo është ajo që Inkuizitori i Madh u ofron. Jezusi hesht; ai thjesht rri aty dhe dëgjon këtë kryeprift të materializmit derisa ky mbaron. Pastaj i afrohet, e puth në buzë dhe zhduket në rrugët e Seviljes.
Në një farë mënyre, është sikur të gjitha temat, qëndrimet dhe ngjarjet e romanit të mblidhen këtu, në atë puthje. Është plotësisht në frymën e romanit që Jezusi të mos përgjigjet me argumente, as me fjalë, dogma apo abstraksione, por përmes diçkaje fizike dhe konkrete: një veprimi. Ai ndodh aty për aty dhe ka të bëjë me ata të dy. Është ndërpersonal. Dhe domethënia e tij nuk mund të ngurtësohet. A është një kundërshtim? A është një akt faljeje? A është një shembull? Po aq e rëndësishme është edhe fakti që puthja shfaqet në rrëfimin e Ivanit, se është ai që e ka përfytyruar: dykuptimësia është e tija. Dhe, ndërsa e lexojmë, ajo bëhet e jona.
Për çfarë po jetojmë?
“Vëllezërit Karamazov” e kërkon përgjigjen në jetën e vogël, mes njerëzve të vegjël, tek të brishtët, të dobëtit, të gabueshmit, të dështuarit. Nëse, në kundërshtim me natyrën e librit, do të përpiqesha ta përmblidhja me një fjali të vetme se për çfarë bëhet fjalë, ajo do të duhej të ishte një citat nga një bisedë mes Ivanit dhe Aljoshes: “Duaje jetën më shumë se kuptimin e saj.”
E shkruaj këtë me bindjen se edhe ky interpretim do të tretet sapo ta hapësh librin dhe të fillosh ta lexosh sërish. Kjo është ajo që e bën “Vëllezërit Karamazov” një roman të madh. Ai nuk gjen kurrë prehje
