Në peizazhin e letërsisë bashkëkohore shqipe, romani “Në mëni të njeni-tjetrit” i Besnik Mustafajt përfaqëson një nga sprovat më komplekse dhe më ambicioze të metanarrativës dhe autofiksionit. Vepra nuk strukturohet si një rrëfim thjesht kronologjik apo linear mbi një ngjarje të izoluar historike, por ngrihet si një meditim i thellë dhe ontologjik mbi pamundësinë e shkrimit nën diktat, mbi traumën transgjeneracionale dhe mbi fatin tragjik të Ballkanit. Përmes një arkitekture narrative të thyer, që shkrin qëllimisht kufijtë mes kujtimeve vetjake të autorit dhe historisë kolektive, Mustafaj ndërton një tekst palimpsest që dialogon hapur me kohën, censurën shtetërore dhe figurën e tjetrit.
Letërsia e madhe shpesh lind nga nevoja për t’i dhënë zë asaj që historia zyrtare e hesht – dimensionin njerëzor brenda tragjedisë. Në romanin e tij më të fundit, “Në mëni të njeni-tjetrit”, shkrimtari Besnik Mustafaj ndërton një urë narrative introspektive mes vitit dramatik 1913 dhe periudhës së shpalljes së Pavarësisë së Kosovës. Kjo vepër vjen si një reflektim i thellë psikologjik mbi misterin e energjisë njerëzore dhe kufijtë e urrejtjes. Ndonëse ngjarjet vendosen në sfondin e përgjakshëm të konflikteve ballkanike, autori guxon të ngrejë një pyetje thelbësore mbi mundësinë e kapërcimit të mërisë. Përmes këtij romani autori na zbulon një radiografi filozofike-letrare se si figura e fëmijës dhjetëvjeçar – i mbijetuar i vetëm i një tragjedie – kthehet në një simbol të fuqishëm të humanizmit, duke sfiduar mentalitetet e vjetra dhe duke hapur një dritare drejt pajtimit të mundshëm.
Duke lidhur vargun e Odisesë klasike me Lahutën e Malcisë, autori krijon një dialog të heshtur mes epokave të ndryshme përmes dy fëmijëve shqiptarë në harkun e një shekulli.
Zanafilla e romanit dhe dëshmia metafiksionale
Për të kuptuar zanafillën e romanit “Në mëni të njeni-tjetrit”, është thelbësore t’i referohemi dëshmisë metafiksionale që vetë Besnik Mustafaj zbulon në tekst . Gjeneza e këtij romani nuk është një impuls i çastit, por një udhëtim i gjatë kohor që nis që nga vitet e rinisë studentore të autorit. Përmes kujtesës së një “fletoreje të veçantë”, Mustafaj na dëshmon se bërthama e këtij subjekti ka mbijetuar përmes një procesi të gjatë seleksionimi natyror, duke u veçuar nga “idetë e rreme” apo “përshtypjet mashtruese” të moshës njëzetvjeçare.
Kjo gjenezë dëshmon gjithashtu për një raport të vështirë dhe pothuajse të dhimbshëm mes shkrimtarit dhe idesë së tij. Duke e krahasuar këtë subjekt me “një dhembje koke” që e ka ndjekur nëpër vite dhe me “shtërzimin e një kafshe të mbarsur”, autori e zhvesh procesin krijues nga çdo lloj romantizmi. Ky tranzicion nga poeti entuziast i rinisë drejt romancierit që pranon “krimbin e dyshimit” dhe disiplinën asketike të tryezës së punës, tregon se romani ka pasur nevojë për një pjekuri të plotë artistike përpara se të mund të hartohej. Rrjedhimisht, vepra vjen para lexuesit jo thjesht si një trillim krijues, por si një amanet jetësor i pjekur në errësirën e vetëdijes së autorit për dekada me radhë.
Boshti tematik dhe ndërlidhja me gjenezën
Ndryshimi i vetëdijes krijuese që Mustafaj përshkruan në fragmentin hyrës, ku lumturia e rinisë zëvendësohet nga “krimbi i dyshimit” dhe një “shtërzim” i gjatë shpirtëror, gjen pasqyrim të drejtpërdrejtë në boshtin tematik të romanit. Ky subjekt që e ka ndjekur autorin si “dhembje koke” për dekada nuk është asgjë më pak se trauma e papranuar historike e konfliktit dhe dhunës në Kosovë.
Pjekuria që shkrimtari thotë se po priste për të shkruar prozë, përkon me pjekurinë humaniste për të trajtuar një temë kaq të ndjeshme pa rënë në patos apo urrejtje bardhezi. “Krimbi i dyshimit” shndërrohet kështu në një mjet filozofik brenda romanit: ai sfidon “mëninë” atavike midis popujve dhe hap hapësirë për pyetjen e madhe mbi mundësinë e pajtimit dhe vështrimin e tjetrit si qenie njerëzore. Rrjedhimisht, pritja e gjatë e autorit për të materializuar këtë sinops dëshmon se vepra është konceptuar si një borxh ndaj kujtesës dhe një përpjekje për të shëruar plagët ekzistenciale përmes katarsisit letrar .
Në peizazhin e letërsisë bashkëkohore shqipe, romani “Në mëni të njeni-tjetrit” i Besnik Mustafajt përfaqëson një nga sprovat më komplekse dhe më ambicioze të metanarrativës dhe autofiksionit. Vepra nuk strukturohet si një rrëfim thjesht kronologjik apo linear mbi një ngjarje të izoluar historike, por ngrihet si një meditim i thellë dhe ontologjik mbi pamundësinë e shkrimit nën diktat, mbi traumën transgjeneracionale dhe mbi fatin tragjik të Ballkanit. Përmes një arkitekture narrative të thyer, që shkrin qëllimisht kufijtë mes kujtimeve vetjake të autorit dhe historisë kolektive, Mustafaj ndërton një tekst palimpsest që dialogon hapur me kohën, censurën shtetërore dhe figurën e tjetrit. Ky roman merr shkas nga një projekt letrar i nisur dyzet vjet më parë – një novelë e pashkruar mbi një masakër të vitit 1913 – për t’u shndërruar në një testament letrar që përfshin dhe gërsheton tragjeditë e fundshëkullit XX në Kosovë.
Konceptit filozofik mbi “kujtesën e plagosur”
Për të kuptuar dizajnin e thyer strukturor të romanit, i cili refuzon vijëzimin tradicional për të ndërtuar një arkitekturë narrative të copëtuar, është e domosdoshme t’i referohemi konceptit të filozofit francez Paul Ricoeur mbi “kujtesën e plagosur”. Ricoeur argumenton se një ndërgjegje e traumatizuar kolektivisht ose individualisht e humb tërësisht aftësinë për të prodhuar një rrëfim linear, duke u lëkundur vazhdimisht midis amnezisë së detyruar politike dhe përsëritjes obsesive të dhimbjes ekzistenciale. Në këtë formë, Mustafaj nuk e shton fragmentarizimin si një lojë të thjeshtë formale apo eksperiment postmoderne, por si një përngjasim strukturor dhe estetik të vetë traumës historike. Fakti që linja e masakrës së vitit 1913 ndërpritet dhunshëm nga censura komuniste dhe mund të rishkruhet vetëm pas tragjedisë së vitit 1999, dëshmon se kujtesa historike ka qenë e copëtuar nën thundrën e diktaturës. Ky kapërcim sinusoidal pasqyron pikërisht atë që Ricoeur e quan “punë e kujtesës” (le travail de mémoire), ku teksti duhet të kalojë domosdoshmërisht përmes thyerjeve narrative për ta shndërruar kujtesën nga një mjet manipulimi politik në një dëshmi të qetësuar etike.
Tri linjat sinusoidale të rrëfimit
Përtej rregullave të traditës romaneske, arkitektura strukturore e veprës “Në mëni të njeni-tjetrit” ngrihet mbi një fragmentarizim të skajshëm, i cili refuzon qëllimisht rendin kronologjik për të dëshmuar natyrën e thyer të historisë ballkanike. Në këtë rrugëtim metanarrativ, Mustafaj ndërthur dhe koordinon në mënyrë paralele tri linja kryesore kohore: epokën e vitit 1913, që dëshmon masakrën e ushtrisë serbo-malazeze mbi popullsinë civile shqiptare, periudhën e viteve ‘80, që pasqyron përplasjen e shkrimtarit të ri me censurën dhe aparatin shtetëror në Tiranën komuniste dhe kapitullin tragjik të vitit 1999, që lidhet drejtpërdrejt me Luftën e Kosovës.
Ky gërshetim sinusoidal nuk shërben si një zbukurim formal, por dëshmon se si kujtesa historike ka qenë e copëtuar dhe e pamundur të artikulohej lirshëm nën thundrën e diktaturës ideologjike.
Spitali i Traumës si topos i çlirimit
Në këtë dizajn narrative të thyer, Spitali i Traumës në Tiranë funksionon si kopsht i mirëfilltë gjeografik dhe si toposi qendror ku kryqëzohen në mënyrë përfundimtare të tria linjat e rrëfimit. Ky mjedis klinik zhvishet nga funksioni i thjeshtë mjekësor dhe ngrihet në nivelin e një hapësire ekzistenciale ku thyhet censura shtetërore dhe autocensura individuale e shkrimtarit. Në këtë topos, dhimbja nuk mund të jetë më një nocion abstrakt apo e fshehur pas parullave propagandistike të realizmit socialist, ajo merr trajtën e mishit dhe gjakut të plagosur të fëmijës nga Kosova, Dren Cekës, në vitin 1999. Duke parë trupin e lënduar të Drenit, i cili me praninë e tij dëshmon rikthimin e tmerrit të vitit 1913, shkrimtari-narrator kupton se muret artificiale të ngritura nga sistemi diktatorial për të kontrolluar të vërtetën letrare kanë rënë përfundimisht. Kënga e Drenit në dhomën e spitalit shpon tejpërtej heshtjen dyzetvjeçare të imponuar, duke asgjësuar “Shtratin e Prokustit” të censurës dhe duke e detyruar shkrimtarin të braktisë frikën për të gjetur zërin e lirë letrar.
Boshti emocional dhe paralelizmi i fëmijëve
Boshti emocional dhe etik i romanit mbahet fort nga paralelizmi tronditës midis dy figurave fëmijërore: Shog Sokolit në vitin 1913 dhe Dren Cekës në vitin 1999. Përmes tyre, Mustafaj nuk ndërton vetëm një denoncim të rëndomtë historik, por kryen një autopsi të hollësishme të fëmijërisë së dhunuar nga gjenocidi dhe urrejtja etnike. Edhe pse ndodhen në dy skaje të ndryshme të shekullit XX, fati i tyre dëshmon se si dhuna në Ballkan përsëritet në mënyrë ciklike si një akullnajë e ngrirë kohore. Megjithatë, funksioni i tyre në tekst kapërcen rolin e viktimës passive, ata shndërrohen në bartës sublime të një mesazhi të fuqishëm humanizmi. Shog Sokoli, tek ecën i kërrusur nën peshën e kazmës për të hapur varrin e tij të përbashkët, ia thotë një kënge pranverore si vetëmbrojtje e shpirtit, ndërsa Dren Ceka gjen forcën të refuzojë gjuhën e urrejtjes përmes pafajësisë absolute. Këto reagime tregojnë se trauma nuk trashëgohet domosdoshmërisht si etje për gjakmarrje, duke thyer kështu rrethin vicioz të dhunës ballkanike.
Gjyshja si kujtesë hermetike dhe thyerja ontologjike me Kadarenë
Përballë pafajësisë shprehëse të fëmijëve, figura e Gjyshes në roman qëndron si një barometër i kujtesës hermetike dhe si mbartëse e traumës së vendlindjes së humbur. Ndryshe nga fëmijët që reagojnë përmes këngës, gjyshja reagon përmes një heshtjeje mitike, e cila nuk përfaqëson harresën, por një formë të “arkivimit shpirtëror” të tmerrit të përjetuar. Kur kjo figurë krahasohet me gratë në prozën e Ismail Kadaresë, vërehet një ndryshim rrënjësor ontologjik dhe estetik. Tek Kadareja, gratë funksionojnë kryesisht si përçuese të kanunit, ligjit të gjakut dhe memories kolektive etnike, duke vajtuar sipas rregullave të lashta. Tek Mustafaj, Gjyshja zhvishet tërësisht nga ky funksion rregullator institucional apo juridik-mitik. Ajo nuk përfaqëson ligjin e gjakmarrjes tradicionale, por dhimbjen e kulluar njerëzor. Heshtja e saj hermetike shërben si mburojë ndaj profanizmit të historisë dhe si refuzim për ta kthyer tragjedinë në tregim folklorik.
Katër shtresat konceptuale të hapësirës paradoksale
Në rrafshin gjeopoetik dhe kulturor, romani “Në mëni të njeni-tjetrit” ndërmerr një analizë të mprehtë të konceptit të Ballkanit, duke përdorur etimologjinë popullore të fjalës (bal – mjaltë, dhe kan – gjak) si një strukturë dualiste dhe asfiksuese. Kjo hapësirë paradoksale trajtohet përmes katër shtresave konceptuale që zbërthejnë këtë oksimoron ekzistencial. Në shtresën antropologjike, rajoni shfaqet si toka e mjaltit (mikpritja dhe besa), por sapo ndërhyn kufiri politik, kjo mjaltë kthehet në gjakun e brutalitetit të fqinjit. Shtresa mitologjike dhe estetike sintetizohet përmes simbolit të “patkoit të përdhosur”: patkoi që tradicionalisht gozhdohet në prag si ogur i mirë, kurse në luftë shkulet dhe përdoret si mjet dhune. Në rrafshin politik, romani dëshmon se mënia nuk është një tipar biologjik, por produkt i importuar nga mitet e sëmura nacionale dhe propaganda shtetërore. Së fundmi, shtresa ekzistenciale e vizaton Ballkanin si një rreth vicioz traumatik ku koha është e ngurtësuar dhe historia peshon gjithmonë më shumë se e ardhmja.
Dialogu kritik me tezat e Maria Todorovës
Ky rishqyrtim i thellë gjeopoetik i Mustafajt gjen një përputhje absolute dhe dialogon në mënyrë kritike me tezat e historianes Maria Todorova në studimin e saj referencial “ Ballkani imagjinar”. Todorova argumenton me saktësi se diskursi perëndimor e ka projektuar historikisht Ballkanin përmes një “ballkanizmi” pezhorativ, duke e trajtuar si një hapësirë ekzotike të një “dhune të lindur” dhe atavike. Mustafaj e sfidon hapur këtë determinizëm kulturor dhe fatalizëm gjeografik. Duke i dhënë zë, lot dhe një humanizëm të pastër viktimës pa e shndërruar atë në një xhelat të ri, autori operon si një kundër-diskurs i fuqishëm ndaj paragjykimeve euro-perendimore. Ai dëshmon se kjo hapësirë e lënduar zotëron kapacitetin e brendshëm për reflektim, shërim moral dhe paqe, duke treguar se Ballkani mund të çlirohet nga mallkimi i “gjakut” vetëm kur “mjalti” i humanizmit do të udhëheqë marrëdhëniet mes njerëzve.
Dante Aligieri dhe Ivo Andriç si pole të kundërta
Në strukturën filozofike të romanit, Besnik Mustafaj i vendos shkrimtarët Dante Aligieri dhe Ivo Andriç në dy pole krejtësisht të kundërta të vlerësimit letrar, moral dhe njerëzor, duke analizuar përgjegjësinë etike të artistit përballë pushtetit. Dante shfaqet si simboli i udhëtimit shpirtëror dhe i lirisë së brendshme. Kryevepra e tij, “Ferri”, analizohet si terreni ku përkthyesit shqiptarë (si Pashko Gjeçi dhe Mark Ndoja) fshihnin lirinë e tyre ilegale dhe ushqenin dinjitetin njerëzor nën burgjet e diktaturës komuniste. Në kontrast të plotë, shikimi i Mustafajt ndaj nobelistit jugosllav Ivo Andriç është thellësisht kritik dhe akuzues. Ai e sheh Andriçin si prototipin e shkrimtarit ballkanas që instrumentalizoi talentin e tij në shërbim të urrejtjes etnike dhe platformave diplomatike për spastrimin e Kosovës. Duke demaskuar standardin e dyfishtë letrar të Andriçit, që i vizaton serbët si shenjtorë dhe të tjerët si egërsira, Mustafaj e sheh si fitoren e tij më të madhe morale faktin që dështoi të shkruante një “roman udhërrëfyes nacionalist”, duke refuzuar të bëhej një “Andriç shqiptar”.
Figura e politikanit dhe dilema e dyfishtë e shkrimtarit
Figura e politikanit në roman trajtohet si një makinerie manipuluese, cinike dhe utilitariste, ku udhëheqësit si Enver Hoxha, Sllobodan Millosheviçi apo Aleksandër Vuçiç e kthejnë historinë në një material plastik për të legjitimuar pushtetin e tyre. Mustafaj denoncon cinizmin ekstrem të strategëve ushtarakë në Beograd, të cilët përdhosën simbolikën e mirësisë dhe mbrojtjes fetare duke ia vënë operacionit të spastrimit etnik emrin kodues «Patkoi». Në këtë pikë, romani pasqyron një dilemë të fortë të dyfishtë, pasi vetë Mustafaj ka mbajtur përgjegjësi të larta si ish-ministër i Jashtëm i Shqipërisë. Si politikan, ai njeh qasjen oportuniste të diplomacisë ndërkombëtare që kërkon një “barazim artificial në letra” të viktimës me xhelatin për interesa pragmatike. Mirëpo, si shkrimtar, ai rebelohet dhe e refuzon këtë barazi të shpikur nga politika, pasi ajo bie ndesh me të vërtetën e pastër të traumës, duke provuar se letërsia kërkon të vërtetën e hidhur të zhveshur nga shabllonet utilitare.
Shtrati i Prokustit dhe episodi i “dhëmbëve të floririt”
Në përmbyllje të diskutimit mbi moralin krijues, metafora mitologjike e “Shtratit të Prokustit” shërben si figura qendrore që shpjegon refuzimin e Mustafajt ndaj çdo lloj gjymtimi letrar dhe doktrinar. Autori pranon përmes autokritikës se nën regjimin komunist ishte përpjekur ta fuste personazhin e Shog Sokolit në një kallëp heroik të realizmit socialist, duke ia ndaluar lotët njerëzorë. Në liri, ai zbulon se politika moderne euro-atlantike tenton ta fusë Dren Cekën në një shtrat të ri, duke e kthyer në një viktimë politikisht korrekte për interesa pragmatike. Mustafaj i mban fletët e bardha si akt rebelimi, duke refuzuar ta manipulojë tragjedinë. Ky qëndrim lidhet ngushtë me denoncimin e «memecërisë morale» të inteligjencies serbe, të ilustruar përmes episodit të takimit të PEN-Center në Bled (maj 1999). Aty, shkrimtari serb Dushan Veliçkoviç lexon skicën “Dhëmbë”, ku tregu i Beogradit përmbytej nga tregtia me dhëmbë floriri të sjellë nga Kosova, por me cinizëm deklaronte se “origjina etnike e dhëmbëve nuk njihet”. Mustafaj e çmonton këtë guxim të mangët intelektual, duke treguar se rrudhja e supeve përpara krimit ka shkatërruar psikikën kolektive të fqinjit.
Koncepti i paqes parandaluese dhe testamenti final
Romani “Në mëni të njeni-tjetrit” i Besnik Mustafajt dëshmon se përballë mureve të larta të urrejtjes historike shqiptaro-serbe, letërsia ka forcën të propozojë rrugën e vështirë të ndjesës . Për rrjedhojë, fitorja e vërtetë e paqes është shumë më e mundimshme sesa fitorja ushtarake e luftës. Përmes figurës së fëmijës jetim, autori nuk fshin dhimbjen e së shkuarës, por refuzon që ajo dhimbje të kthehet në një mallkim të përjetshëm për brezat e ardhshëm. Pafajësia e jetimit shfaqet si një dritë shprese në labirintin e errët të historisë ballkanike, duke treguar se pajtimi nuk vjen nga harresa, por nga guximi për të parë te “tjetri” njeriun. Në këtë mënyrë, Mustafaj na kujton se e ardhmja nuk mund të ndërtohet mbi themelet e mënijes, dhe se vetëm duke mbrojtur shpirtin e pastër të fëmijës mund të fashitet cikli i egër i tragjedive shekullore.
Pasi ballafaqohet me tmerret e shekullit XX, Mustafaj artikulon konceptin e “paqes parandaluese”, i cili nuk bazohet te gara e armatimeve apo te amnezia morale, por te kimia e kujtesës dhe humanizmi. Strumbullari i kësaj paqeje të re duhet të jetë aftësia sublime e Dren Cekës për të mos urryer, i cili shprehet se paraushtarakët serbë ndoshta nuk do t’ia kishin vrarë motrën foshnjë po ta dinin se kishte ditëlindjen. Ky detaj funksionon si një shuplakë morale dhe si një ftesë e hapur për kriticizëm dhe rimëkëmbje shpirtërore të lexuesit serb, duke thyer modelin andriçian të viktimizimit universal. Shënimi i fundit i romanit, i datës 21 maj 2025, ku presidenti Vuçiç urdhëron fitoren e detyrueshme në futboll ndaj Shqipërisë, dëshmon se paqja kërcënohet vazhdimisht nga sabotimi i politikës nacionaliste. Mesazhi universal që Mustafaj le si testament për letërsinë e sotme shqipe është çlirimi i artit nga utilitarizmi i “kobures hakmarrëse”. Për rrjedhojë, letërsia e vërtetë nuk duhet të mbajë gjallë urrejtjen, por ta ndriçojë atë, duke i kthyer viktimës dimensionin e plotë njerëzor, si rruga e vetme drejt katarsisit dhe shërimit të plagëve të Ballkanit.
